Written by
VL Huala
Upper Republic

Khuangchera thih dan

Mizo pasalṭha hmingthang Khuangchera, Ralte Kawlni Kawltung hi Pa airia deuh leh dawldang deuh, huaisen awm lo tak hmel pu, han enchian chuan a mit mengah a huaisen a ni tih hriat mai theih si hi a ni. An unaute a upa lam aṭangin - Pukawlha, Chawngthanga lal thirdeng, Khuangchera te an ni. Parvatuiah te, Chhippui-ah te Kanghmunahte an awm hnuin Sailianpuia khua Reiekah an awm leh a. Heta an awm lai hian Changsil kahnaah a boral ta a ni. A thih dan hi sawi dan chi hnih a awm a, chungte chu: Mizo pi pute leh an thlahte chanchin ziaktu K.Zawla sawi dan leh ‘Mizo leh Vai Chanchin bu’ kum 1916 October thla chhuaka Khamliana, Lungleng lal sawi dante hi an ni: 

K.Zawla sawi dan: K.Zawla hian a lehkhabu Mizo Pi pute leh an thlahte chanchin, 1st Edition 1964-ah hetiang hian a sawi: “Tin, Vailian Changsila inkulh, chhak leh thlangin an kah lai khan Khuangcheran Naulaihrilh a serh avangin a tel ve thei lova. An lalpa Sailianpuian Khuangchera in awm a hmuh chuan chhuan ang hehu a lo nih lohzia lam kawk thei thut thutin thu a va sawi a. Kum 1890 October thla a ni a. Khuangchera tlawmngai chu Naulaihril tawp hun chuan amahin vai kap turin a liam ve ta a. Mi dang beidawng chu an lo haw zung zung a, “Kah mi an ni tawh lo, thih a hlauhawm em mai, kir leh mai rawh, thih hlau lo kah mi chauh a ni,” an ti a. 

Khuangchera chuan, “Thih hlau lo kah mi a nih chuan, ka kah mi a nih chu,” a ti a, a kal lui a. Ngurbawngan a zui a. Khuangchera leh Ngurbawnga chuan Thingdawl thlar an phen a, Changsil kulh an kap ta a. Sipai pawhin tih ngaihna an hre lova, a tawpah ruang chaicheh an hlak a, Ngurbawnga malpui an kah tliahsak ta a. Khuangchera chuan a ṭhianpa chu a pua a, chutichuan sipai pakhatin a va bawhzui a. Khuangchera chuan a lo kap tlu a, mah se silai hlo a nei ta lo tih an hriat veleh sipai pakhatin a va pawm chawt a, a kut chemin a lo thel sak leh a, an kap tlu ta a. A mana man an tum a, chemin a lo vawm leh a, an that ta a ni,’’ tiin. 

Khamliana Lungleng lal sawi dan: Khamliana, Lungleng lalin ‘Mizo leh Vai Chanchin bu’ Kum 1916- October thla chhuaka a ziah dan chuan: ....Reilote chhungin phaitual sipai an lo thleng phut mai a, a kap turin Tlawng lui thlang lam mi Hrangkhupa, Hmunpui khuaah kan inkhawm a, keipawh ka tel a. Hrangkhupa inah ro kan rel a, chhim lama kan awm laiin sipai ropui chanchin lo hre tawh ka ni a, “I kap lovang u, kap mah ila engmah kan ni lovang,” ka ti a. Mi ṭhenkhatin, “Anni pawh an lo thleng a min rap a ni, keini pawh kan zuk thleng anga kan rap ve tur a ni,” an ti a. A kap turin kan kal ta a. Hmunpui khuaa kan kal chhuk chu Dar chhemthei (Darbin) in mi lo hmu a lo ni a, kan awmna lam pang Tlawng kamah min lo chang a, kan zuk kal a kan thlenin, “Sipai hi eng zat pawh that ila, kan ngam chuang hlei lovang a, silai hlo pawh ka thun lovang, heti hian muang leia ka awm ang a, a duhin kap ula, ka hnena awm duh awm rawh u,” ka ti a. Tin, a kap turin mi ṭhenkhat an kal a. Lo fing khat chinah emaw a ṭhen kan lo awm a. 

A kap tur ho chuan Tlawng lui an thlen hmain sipai mi lo changtute hmaah chuan mi lo chang tih hre lovin, muang takin an zuk lut a, a hmasa Ngurbawnga leh Khuangchera chu an lo kap hlum ta mai a. Chhunpuithanga, a malpui khing hnih a, a banrek a, a kutzungte a musepin an lo kap hliam a, ka hnenah an rawn hruai a, kei chuan, “A tawk ta i hawng tawh ang,” ka ti a. Hmunpui panin tlai dar 4 lai ah emaw an kalpui ta a. Mi ṭhenkhat erawh chuan Ngurbawnga leh Khuangchera ruang lak tumin an rawn bei nileng a; nimahsela an la thei ta lova, a zan a zanin Hmunpui khua an lo thleng leh vek a, a tukah mahni khua lam ṭheuh panin kan hawng ta....” tiin. 

Khuangchera thih dan an sawi ve ve aṭanga an thu inpersan langsar tak lo lang chu, Changsil kap tura an kal dan hi a ni. K.Zawla hian naulaihril a serh zawhah amaha thawk chhuakin a ṭhian pa Ngurbawnga hian a zui ve niin a sawi a. Mahni duhthala thawk chhuak niin alang. Ngurbawnga leh Khuangchera hi Vai sipaite nen inpawmchilha thi niin a lang bawk. 

Khamliana sawi danah erawh chuan an thawh chhuah dawn hian Hmunpui khuaa Hrangkhupa Inah ro an rel hmasa a. Changsil kah leh kah loh thuah ngaihdan inan lohna laite pawh an nei a ni. Changsil kap tur hian a huhovin an thawk chhuak ta a, Ngurbawnga leh Khuangchera hi a hmasaah an kal a. Ngawi­renga lo lambuntu Vaiho chuan a hmasaa kal pahnihte Ngur­bawnga leh Khuangchera chu an lo kap hlum ta a ni. 

K. Zawla hian Khuangchera thih kum 1890 aṭanga chhutin kum 70-74 vela a ziah a nih hmel a. A thu ziakah hian ama telna awm alang lo. Lungleng khaw lal Khamliana hian Khuangchera thih hnu kum 26-vela ‘Mizo leh Vai chanchinbu’ 1916, October thlaa chhuaka a ziah a ni. Khuangchera leh Ngurbawnga thih ṭum hian Khamliana hi a tel ve ngei niin alang. 

A chhan chu a thuziakah hian “Kei pawh ka tel a” tih thu leh ‘Ka’ tih ṭawngkam hmuh tur a awm a,  chuavangin Ngurbawnga leh Khuangchera thih danah hian eye evidence rintlak tak hmuh tur a awm a ni. 

- VL Huala, Upper Republic