Written by
- Mahmuaka Chhakchhuak

Mîm Kût leh Mizo Kristianna

Mizoin kût pawimawh tak tak kan neih pathum–Chapchar Kut, Pawl Kut leh Mim Kut zinga kan hriat tlanglawn loh ber Mim Kut lo pian chhuah dan hi sawi dan pahnih a awm thei a. Pakhat zawkah chuan, Tlingi leh Ngama thawnthu aṭangin a ni a, pakhat lehah chuan Seipui khura awm laia lo hman ṭhin tawh niin, chu’ng lai chuan mitthi puala thlai chhiah hi hman a ni tawh tih a ni bawk. Mîm tih pawh hi vaimim a ni e, ti an awm laiin, vaimim ni loin, mîm pangngai zawk a ni, ti an awm.

Chapchar Kut, Pawl Kut leh Mim Kut zingah hian Mim Kut hi a upa ber nia hriat a ni. Thailungi nuin Thailungi a hralh hnu khan Thailungi nu lungleng leh si khan hla a phuah a, chu a hla phuah chu Mîm Kutah an sa ṭhin a, hetiang hun hma hian hla sak tur kan la nei vak lo niin a lang(1). Mim Kut hi mitthi pual bika an tih ṭhin a ni a, Favang laiin an nei ṭhin. Hei hi mitthi tawhte an hriat rengna leh an thlai chhiahna kût a ni. Thlai chhiah angin chhangpai te, thlai rahte an chhiah ang a, ni thum an chhiah hnuah chuan ei thiang a lo ni tawh ang a, tuiûm hûnna chunga ṭhehlân an siamah chuan an chhiah ang. Mim Kut thla (September)-ah an hmang ṭhin. Hetih hun lai hian mitthi thlaraute chuan minung damte chu an rawn kan ṭhin niin an ring a ni(2).

Hei aia chiang leh kimchang zawk ziakna kan hmuh dan chu hetiang hi a ni. Mim Kut hi mitthi puala ngaih a ni a, August thla tawpah emaw, September thla bulah emaw an hmang. Lal leh upate’n a hun tur an rêl chawp ṭhin a, vaimim chár seng zawhah an hmang deuh ber. A lo chhuah dan upate’n heti hian an sawi a.

Hmanlaiin Tlingi leh Ngama an awm a, nupa induh thiam tak an ni a. Tlingi chu a thi ta hlauh mai a, Ngama lungleng chu a ṭap a ṭap ṭhin a. Ṭum khat chu a ṭap hlum a, mitthi khuaah a zuk kal a. Tlingi a zuk hmu a, a lo chêr em em mai a, a chhan a zawt a, ’Ei tur a vâng em a, ka chêr a ni. Han hawng leh ta la, kan loa thlaite kha han phur la, min rawn pe ve ang che,’ a lo ti a.

Ngama chu a harh leh ta a. Loah a kal a, an thlaite chu a phur haw ṭeuh a. In a thlen chuan kawngka a kân dawn lai takin a lungleng lutuk chu a mittui a lo tla nasa leh ta mai a, khua a hmu hlei thei lo a, a tlu palh ta a. A thlai phurh chu tuiûm hûnna kiangah a bun rui mai a. Ṭap aw ṭeuh hian ‘Tlingi, lo ei ve tawh rawh le’ a ti a.

Ngama lungleng chu a ṭap leh ta chiam a, a ṭap hlum leh ta a. Mitthi khuaah bawk a zuk kal leh a. Tlingi a hmu chu a lo thau hle mai a, a chhan a zawt a, ‘I thlai min rawn pek kha ka ei a, ka thau ta a ni’ tiin Tlingi chuan a lo hrilh a.

Ngama a harh leh hnu chuan kum tin a thlai tharte chu tuiûm hûnna bulah a chhiah ta ziah a. Mite’n chutianga a tih chhan an zawhin, a thil tawn leh hriat zawng zawng chu a hrilh ta vek a. Mi dangte pawh chuan an chhungte thi tawhin ei tur an nei lo bik ang tih hlauin, an thlai tharte chu tuium hûnna bulah an chhiah ve ta ziah a. Hetiang hian ‘Mitthi thlaichhiah’ leh Mim Kut hi a lo chhuak ta a ni an ti.

Kalhmang fel deuha an hman zui hnua an tih dan tlangpui chu: A hun thlen hma deuh aṭangin in tinin zu an buatsaih a, an thlai tharte an lo phur khawm lâwk a. Kût ni a thlen chuan tu mah hna thawkin an chhuak lo a, inah an awm vek a. Nilengin nu leh paten zu an in a, an thlai chi hrang hrang chu an chhung thi tawhte tan an chhiah a. Chhang an deng a, ‘Chhangpai’ an siam a, chu chu mitthi tan an chhiah ṭhin. An chhung thi tawh zawng zawngte chu Mim Kutah hian lokal lehin an ring a, thlai leh chhangpai an chhiahte chu rawn ei vein an ring bawk. An chhung thi tawhte an ngai thar leh a, thi hlimchhawng deuh neite phei chu an lungleng zual a. Hetianga an chhung thi tawhte ngaia an ṭah an ṭah ṭhin avangin Mim Kut hi ‘Ṭahna Kut’ an ti bawk ṭhin.

Mim Kut hi ni khat emaw lek an hmang ṭhin a, mahse, a tukah hna thawkin an chhuak mai rih lem lo. An thlai chhiahte kha ni thum hnuah chuan an la a, an ei mai ṭhin. An chhung thi tate thlarau, an zinga tel vea an ruatte pawh kha ni thum hnuah chuan mitthi khaw lamah kir leh vekin an ngai. Chuvangin, Mim Kut thlaa ngaih ber ‘August’ hi ‘Thi Ṭîn Thla’ an vuah a, hei hi chhungkaw bik tan ni loin, a khawtlang huapa sawina a ni(3).

Ziaktu pakhat chuan Mim Kut hminga vaimim ni loa mím an hman chhan a ziak a. Mîm an hman chhan chu, loah mím a lo vui a, a tawlh tawh a. Mim chu thlai chhiaha an thlai zawng zawng aiawhin a hming putuah an hmang a, Mim Kut an lo ti ta mai a ni. Vaimim nen hriat pawlh loh tur a ni ang. Vaimim pawh an chhiah tel a ni thei e, a lo tel ve meuh lo thei bawk. Engpawhnise, a hming putu chu vaimim ni loin mím a ni. Mim hi an ching ve reng ṭhin em ni? T. Nghakliana chuan ‘Zoram Bawmtu’ tihah ‘Mim hi vau velah an ching tlar ṭhin a, chutianga vau vela tlar chu Vaulawi an ti. Sava leh ramsate deuh tlantu awh nan thang an kam ṭhin. A fang lai taka zaina hnu ni awm tak khuar hi hman laia Liandova te unauin an phelna lama an sih khuarna niin an sawi,’ a ti. Mim châr ṭan hun laia an kût avangin, thlai dang hming aiah mím an hmang ta mai a ni ang e(4).

Vaimim nge mím zawk tih chungchangah ziaktu pakhat chuan hetiang hian a ziak bawk a. Chiangkuang tak leh awmze nei taka Mim Kut an hman dan kan sawi theih chin chu, Seipui khura an awm hma, Rûnlui kam Sumpui leh Dailunga an awm lai pawh khan an lo hmang tawh ngai niin a hriat a. Luseihote Seipui khura an luh hun AD 1450-ah phei chuan mipui vantlang kût anga kan neih leh kan hman a ni tawh.

Mim Kut tih hian kan thlai chhiah zingah mím hi kan nei ve tho a, chumi hming chawi chuan Mim Kut hi phuah anga sawi a awm ṭhin, hei hi ngaihsual palh a ni. Mim hi khawchhak rama kan awm lai khan rin pui berah, chawa hmang an awm lo, an chaw rin pui ber chu vaimim a ni. Vaimim thar chu a hângin a tui a, taksa tan chawṭha a pai tam bawk. Ṭhalvuai Fu leh Faisa thlawhhmaa naupang lawm atana kan ching ang lek hian, mím hi thlâm kiangah emaw, tui chawi kawng hrûlah leh vau hrûlah tlem azawng an ching ve ṭhin. History ziak kan hmuh tam berah pawh mím hi chawtak khûka khûkpuia ziak kan hmu ngai lo. Vaimim, buhtun leh buh te hi chu kan hmu ṭhin awm e. Chuvangin, Mim Kut tih hi vaimim aṭanga mím lamtawia hmangin Mim Kut tih a ni. Mim hi vaimim thar rualin a thar ve hman lo a, December leh January velah a thar ṭhin(5).

Hetiang hian Mim Kut hming lo chhuah dan leh a hman ṭan dan chungchanga mi dang ziah dan kan han tarlang a. Mim Kut hi mitthi puala hman ṭhin a ni tih leh September thla vela hman ṭhin a ni tih chu sawi dan tlanglawn ber chu a ni. Tichuan, Mim Kut chu Mizo nuna hmun pawimawh tak chang a ni a, Mizo hun hmasa lamah an chhung thi tawhte puala hman ṭhin a ni. Mizo nun nena inzawmna nei tlat a ni a, nupa inboralsan chungchangah bik phei chuan pawimawh lian tak a nei. Ṭhenkhatte chuan thlai thar leh thlai thar inkar (kum khat kar dan tihna)-a thihna vanga nupa inṭhente chu a thite puala hun hmangin urhsun taka hman a ni a, mitthi tan thlai chhiah a ni ṭhin, an hman chhung hun erawh ni khat emaw lek a ni. Chutianga hun an hman hma chuan nupui pasa dang neih leh thiang loah an ngai a, an nupui/ pasal zahawmna leh hlutna kha kum khat tal vawn nun ngei a ngaiin an hria.

Kan rama Kriatianna a rawn luh takah chuan chutianga ngaihdan leh Mim Kut kan lo hman ṭhin dan chu thlak danglam a ni a. Kum 1993 Baptist Church of Mizoram Assembly chuan August Pathianni hmasa ber hi Thlai Thar Hlanna Ni atan a ruat a. A tirah chuan hemi nia pawisa tling khawm chu Headquarters-a thehluh tura tih a ni a, kum 1984 BCM Assembly chuan mahni tualchhung kohhran pual atan a dah a, tun thlengin tualchhung kohhran pual a ni. Kristian an nih hma chuan kan pi leh pute chuan he mi thlaah hian mitthi pualin thlai leh ei tur dang an chhiah ṭhin a. Kristianna a lo luh hnuah ringtute chuan he mi ni hi an thlai tharte Pathian hnena hlanna ni-ah an lo hmang a, a hming atan Thlai Thar Hlanna tih a lo ni ta a ni(6).

BCM hian Thlai Thar Hlanna hun hi engtik aṭanga an hman nge tih chu chiang taka hriat ni chiah lo mah se, kum 1950 hma lamah pawh khan an lo hmang tawh ngei a, September Pathian ni hmasa berah hman a lo ni tawh ṭhin tih kum 1950 Assembly Minute-ah hmuh tur a awm. Chutihrual chuan, hmun ṭhenkhatah thlai thar chuai tawh lam a nih tawh avangin a hun thuah hian kohhran chuan ngaihtuah nawn lehin, kum 1993 BCM Assembly chuan August Pathian ni hmasa ber chu Thlai Thar Hlanna ni atan a ruat leh ta a(7). Thlai thar hlanna hun hi Pathian rawngbawlnaa thil pawimawh tak a ni a. Thil hlan inthawina hi Thuthlung Hlui hun lai aṭang tawha Pathian rawngbawlna atana hman a ni tawh a, Exo. 34:26 chuan ‘I lova thlai thar hmasa ber chu LALPA, i Pathian inah i rawn dah tur a ni,’ tih thu kan hmuh angin Pathian chibai bukna leh lawmthu sawina a nih bakah Pathian hmangaihna leh Amah nena inkungkaihna tihlanna a ni.

Presbyterian Kohhran pawhin a bik tak chuan thlai thar hlanna ni buatsaih kher loin kum thar ni leh a remchan ni apianga hlanna an nei mai ṭhin(8). Pentecost Kohhran (UPC)-te pawhin a hrana thlai thar hlanna hun nei chuang loin Pathianni remchang apianga hlanna neiin, hun bik ruat a ni lem lo. Salvation Army chuan a hrana thlai thar hlanna hun bik an nei chiah lo niin a hriat.

Hetiang hian kohhran lam pawhin Chanchin Ṭha êngin kan ram a rawn luh hmaa mitthi puala hun hman ṭhin anga thlai thar hlanna hun kan hmang ṭhin hi thil lawmawm tak a ni a, Pathian rawngbawlna pawimawh taka kan hmang hi a Pathian thu hle bawk. Hnam zia (culture) tam tak erawh Kristianna nena inmil lo chu a awm thei ang a. Nimahsela, chung hnam zia zingah chuan mitthi puala hun hmanna Mim Kut erawh Kristianna nena inmil tak turin thlai thar hlanna hun atana kan hmang hi thil tih âwm tak leh inhmeh tak a ni a; Pathian tan pawh malsawm châkawm takte zinga mi a ni ngei ang. Chuvangin, kohhrante hian nasa lehzuala Pathian rawngbawlnaa kan inpek deuh deuh a ṭul a, kan thil neih leh thlai thar thleng hian tam zawk pe thei zel tura inbuatsaihna neih hi kan tih tur tak pawh a ni.

References:

1. R. Chaldailova, Mizo Pi Pute khawvel. Page 117

2. Col. V. Lunghnema, Mizo Chanchin (BC. 300 – 1929 AD). Page 207

3. B. Lalthangliana, Zoram Encyclopedia (Zoram Tinreng Bu). Page 420-421

4. Rempuia R. Lutmang, Mim Kut Behbawm. Sept. 27, 2023 Vanglaini Article,

5. C. Lalaudinga, MIM KUT. Sept. 29, 2023 Vanglaini Article

6. Thlai thar hlan ni August 2, By Communication Dept. BCM July 30, 2015. Baptist Church of Mizoram Official Website

7. Official Website, Baptist Church of Mizoram Aug. 3, 2017

8. Hei hi Rev. Zaihmingthanga nena kan inbiaknaa min hrilh dan a ni.


- Mahmuaka Chhakchhuak