HRINGNUN HI ENG NGE NI?
Kum 1854 khan Red Indian lalpa Chief Seattle chuan America president Franklin Pierce hnena lehkha a thawnah chuan, “Mihring hian hringnun hi a thunun lo a, hringnunah hian mihring hi a peng pakhat, zai khat vauntu chauh a ni zawk. Chuvangin, hringnun chunga mihringin thil a tih chu ama chunga ti a ni zel ṭhin,” a ti a. He thu hi uluk taka ngaihtuah chuan hringnun chu mihring a ni lo a, mihring chu hringnun peng pakhat, hringnun zai khat vuantu ang chauh a ni zawk tiin a sawi.
Hringnun hi sawifiah thiam a har hle a, sawifiah tum ai mahin a taka tawn fiah chi zawk em ni tih tur a ni. Chu chuan mihringte hi social animal kan nihzia fiah takin a lantir a, mahni chauha nung thei kan nih lohzia min hriattirin, tu pawh mai hi inmamawh tawn leh inṭanpui tawn ngai vek kan nihzia fiah takin a tarlang nghal kan ti thei ang.
L. Keivom chuan a ṭhianpa Siamkima natna khuma mu reng leh chhia leh ṭha pawh hre hrang thei tawh lo khawpa taksa chau tak chu a thlir a, “Ka ṭhianpa Siamkima kha hemi ṭawih thei hringnun kawr chhungah hian a awm ta lo em ni? A thizam la kaltirtu leh thâwkna la petu hi eng nge ni ta ang le? A hriatna thazam a awm tak loh mai avangin mi nung a ni tawh lo tihna em ni ang? Nun hi eng nge ni tehreng a, nun loh pawh hi eng nge maw ni reng le?” tiin rilru baihvai takin a sawi.
Heng thu pahnih aṭang hian hringnun chu mi nungte chauhin kan neih leh mi nungte zingah chauh lantir theih a ni tihna a ni awm e. Chutihrual chuan, Red Indian lalpain ‘Mihringte hi hringnunah hian a pêng pakhat’ chauh ang maiin a sawi a, hei hi a dik dawn em ni ti ila, a dik theiin a rinawm si. Keini aia leilung hre chiang leh keini aia thil siamte hlutna hre chiang zawktu chuan thilsiam zawng zawng zingah mihringte hi a peng pakhat ang chauh maia sawiin, kan tel lo pawhin hringnun chu awm thei turin a sawi a, chu chu thilsiam dangte a nih ngei a rinawm.
Khatia, America President meuhin an ram luah lei atana a dil khan thilsiam hlutzia tarlangin, mihringte hian chung thilsiamte chu kan tihkhawloh ṭhin avangin keimahni ngei pawhin kan tuar a, kan chhiat phahin kan lo thih phah ta ṭhin a. A ṭawngkam dik deuh pakhat chu, “Kan thing neih chhun chu kih a nih a, sangha awm chhun man a nih a, lui awm chhun chu tihbawlhhlawh vek a nih a, boruak chu tihbawlhhlawh a nih hun chuan mihringin pawisa hi a ei theih loh tih a hre chhuak hnuhnawh ang,” a ti a; a dik a ni. Thilsiam dangte nena inmamawh tawn vek kan niin inzawm tlat kan ni a, thilsiam dangte aia chungnung zawk tura mihringte hi duan mai kan ni.
Thilsiam dangte ang lo takin mihringte hian kan dinhmun vang te, kan nihna vangte leh kan chanvo chelh vangte hian mi dang hnuaichhiah kan ching a, ṭhenkhatte chuan kan lo induh khumin, zahpahna nei hauh loa lo ṭawngkhum tawk lah bo lo. Min mamawh ngawih ngawihtu hnena inchhungawng tlat pawh kan awm a, kan sum leh pai neihte hi kan ta bik hliah hliaha ngai a, uṭawk túr vawn an sawi ang maia vawng tlat mai ṭhin mi hi khawi hmunah pawh sawi tur an awm bawk a. Chung mite chuan hringnun awmzia an hre lo a, anmahni chauh chu he khawvela cheng emaw intiin, mi dangte chu hlutna leh ṭangkaina nei ngai hauh lo turin an ngai tihna a ni. An ṭawngkam ṭhatna leh an ṭawngkam tlawrna chuan engtik hunah pawh anmahni mamawh ngawih ngawihtu an hawisan tawhte chu a tidam leh tawh ngai lo ang a, chung mite chuan an hlat telh telh tawh zawk ngei ang.
Khawvelah hian mi ropui leh vannei bik chu an awm nameuh mai. Pathianin duhsak bik a nei lo tih ni mahsela, mi fate ropuina han hmuh hi chuan a hawisan bik hi chu an awm emaw tih mai a awl ṭhin. Hnam ang pawh hian malsawmna dawng bik leh dawng chiah lem lo an awm emaw tih mai tur a ni a; vun ngo ho vanneihna leh vun dum ho vanduaina thlir hian mahni chan hi a chau viaua hriat a awl ṭhin. Finna kawngah ngei pawh tu nge ni kha, ‘Uisa ei thluakin a phak lo’ ti tu kha? He thu sawitu ngei pawh hian Mizote hi hnam dang aia kan sanna sawi lo leh an rual kan phak vena pawh sawi loa hnam dang aia hniam zawka Mizote ngaihna thinlung a neih hi hun eng emaw chen chu dikin kan hre tlat a nih kha!
Hringnun hi Sap ṭawng takin a ‘fair’ loh chang tam tak awmin kan hre ngei ang a, mifel zawkin malsawmna dawng loa misual zawkin malsawmna dawnga kan hriat tlat hi chuan, he hringnun hi lungawi a har ṭhin ngei ang. Kawng dang tam tak pawh sawi tur a la awm ang. Hringnunah hian lungawi lohna hmuh tur a tam em em a, thinrimna tur pawh a tam a, lungchhiatna tur pawh engtiklai pawha tawn tur a awm reng emaw tih mai tur a ni. Chutiang karah chuan tihpalh ni lo, Khuanu remruat lawkna ang ngeiin nang leh kei chu kan lo awm ve a, hringnunaa peng pakhat ni turin Pathianin a duh taka min din a ni.
Hringnun chu eng chiah nge ni? Tih zawhna hi tawi fel taka chhan a har hle. Politics a ni emaw, khawtlang thilah a ni emaw, kohhranah leh chhungkuaah emaw pawh, mihring mihrinnaa chhia leh ṭha kan hriat theihna hmun apianga mi dang chunga ṭhatna lan chhuahtirna hi hringnun awmzia sawina atan chuan a chiang ber mai awm e. Red Indian lalpain, “Mihring hian hringnun hi a thunun lo a, hringnunah hian mihring hi a peng pakhat, zai khat vuantu chauh a ni zawk. Chuvangin, hringnun chunga mihringin thil a tih chu ama chunga ti a ni zel ṭhin,” a tih angin, min mamawhtu emaw min mamawh lotu hnenah pawh kan theih ang tawka ṭhatna kan lantir ṭhin hi hringnun tihfamkimna a ni. Chutianga thil ṭha tih nachang hre lo chuan hringnun awmzia a hre lo tawp tihna a ni bawk ang.
Mi dang tana ṭhatna lantir a, mi dang tana luan chhuah ṭhinna chuan mihring hi nghet takin a phuar khawm ṭhin a, chu chu mihringin a mihringpuite hnena a tih theih ropui ber leh thlahte thlah leh chhawngte thlenga min phuar khawmtu a ni ṭhin a; chutiang ti thei tur chuan mihring chu a hmanrua leh a peng pakhat ang chauh a ni. Keini lo pawh hian chutianga luang chhuak ṭhin chu an tam a; ramsa tinrengin ni tin an lantir a, chungleng savate pawhin an hai lo a, thing leh maute meuh pawh hian mahni ṭanghma chauh an ngai lo. Mihringte hi thilsiam zawng zawnga ropui leh chungnung ber kan nih rualin, hringnun awmzia hre fiah tur chuan hrilh nawn fo kan ngaih ṭhin avangin Red Indian lalpa chuan, “Chuvangin, hringnun chunga mihringin thil a tih chuan ama chunga ti a ni zel ṭhin,” a lo tih ni.
- Mahmuaka Chhakchhuak