Aw Vârparh Arsi, min hruai zel ang che
Aw, van arsite khi an va ropui tak em! Thâwk hmasa ber ka lak hma daih tawhin êng tak leh rinawm takin van chung sangah an lo inrem fel diam tawh si a.
Chhim, hmar, chhak leh thlang hriat hran nana compass kan hmuhchhuah hma khan arsite khi zinmite tan kaihruaitu an lo ni tawh ṭhin. Kum BC 2000 khan chhim lama khawsa hmasa Phoenicians-te chuan arsi kaihhruainain zan thimah lawngin tuipui so bulh bulh an lo kân tawh ṭhin a, thlipui tleh chiam leh tuifawn te chu Hmar Arsi thlir chung zelin an lo paltlang tawh ṭhin a ni. Khang hmasang mite khan arsi tam tak zingah Hmar Arsi (North Star, Polaris) khi an ring lehzual a; kumtluana lang, awmna sawn mai mai lo a nih vangin. Tun hunah pawh Hmar Arsi khi kumtluana hmuh theih niin, thlasik boruak – Pawltlak Thla aṭanga Ramtuk Thla bawr velah a eng lehzual a; chuvangin, khawchhak mifing pathum hruaitu kha niin ṭhenkhat chuan an ring a ni.
Khang hun lai khan arsite khian hun dik taka kan vawn theih nan min hruai ṭhin. Vawiina kan hman tak Gregorian Calendar awm hma hian arsite khian hnam fing hmasate hnenah ni leh thla leh kum chhiar dan an zirtir a ni. Kum 4236 BCE khan Egypt mite chuan arsi ṭhenkhat chet vel dan, an lan hun leh an kiam hun aṭangin calendar an lo siam diam tawh a. Egypt mite khan arsi êng ber anga chhal ‘Sirius’ arsi hmangin an thlaler ram roa Nile lui tui a rawn luan kir hun tur an chhût ṭhin. Chutia Nile lui rawn luan kir hun tur azir chuan an buh chi te an theh ṭhin a, an ram leh hnam tan chu hun chu chhût dik a pawimawh hle. Hetia Sirius arsi tia an vuah hi Mizote’n ‘Vanpui Saihrua’ tia kan vuah zinga tel ve niin thuziak ka hai letnaah chuan an sawi.
Chu mai a ni lo va, arsite khian thawnthu chhiar sen loh an pho lang bawk niin hmasang mite khan an ring a. Zan a lo nihin pâwnah an inhruai chhuak a, chung lam thlirin, pain fapa hnenah arsi thawnthute chu a hrilh chhawng ṭhin a ni.
Mizote’n ‘Chhohreivûng’ tia kan sawi pawh khi hmasang Greek mite khan ‘Orion’ tiin an lo vuah a (zan tirah khawchhak lam thlir ila kan hmu ang). Greek ho chuan Orion-a chu sa pêl mi, huaisen leh hmelṭha tak a ni, tiin, ani chuan ramsa tinreng, tuifinriat sangha leh chungleng sava, lei chunga kal zawng zawngte nen a hneh vek thei niin a inchhâl. Chung thawnthu ngaihnawm takte chu an hnam nihnaah a bet tlat a, vawiin thlengin an thu leh hlaah te kan la hmu a ni.
Chutihlaiin, hnam ṭhenkhat erawh chuan arsite khi an thlarau kaihruaituah ngaiin, an sakhuanaah hmun pawimawh tak an chantir thung. Entirna ṭha tak chu, Lakota, Native Americans mite hi an ni âwm e. Anni chuan arsi tin khi thlarau niin an ring a, nau a lo pian hian arsi chu lo chhukin nunna a lo keng niin an ring. Mi a thih hian amah aṭangin thlarau chu a chhuak a, tlang sang pui pui leh phaitual te, ruam leh khawkrawk te, tuifinriat leh thlaler te thlawh kânin van sangah a chho a ni, an ti a. Chutichuan, an thlarau, arsia lo chang let leh ta chuan Thlasik Kawng (Milky Way) chu a zawh ta a ni an ti.
Heng Native American ho rin dan ka chhiar lai hian Mizote paw’na ‘Siruk’ thawnthu kan neih ve chu rilruah a lo lang a. Kan pipute sawi danin, mi parukin bellei an lai a, an bellei khur laih chu a thûk hle a, a chim hnan ta a! Chung mi parukte chu an boral ta vek mai a ni. Tichuan, an thlarau chu vanah kaiin arsi de sêt sêt parukah an lo chang ta a, ‘Siruk’ tiin kan lo vuah ta a ni tiin kan pi leh pute’n min hrilh.
Ka thai lan tak angina, arsite khian mihringte hi kawng hrang hrangin mi lo hruai tawh ṭhin a. Chumi piah lama an hlut em emna chu, an rinawmna hi a ni. Thupuan bung 22:16-ah chuan, Isua chu Davida bulpui leh a thlah, arsi êng tak, vârparh chu a ni tih a inziak.
Chuvangin, ruahte lo sûrin, chhûmte lo zing mah se la, ka mitte chung lamah lênin, arsi pakhatmah hmu thei lo mah ila, arsi zawng zawngte khi an awm ngaiin an awm reng a, pakhatmah bâng lovin rinawm takin an awm kim vek a ni. “Eng kawng nge ka zawh ang?” tiin ka inzawt a, ka hrilhhai a, ka kawngzawh lai chawlhsan mai ka tum hial ṭhin; vârparh arsi chu rinawm takin a êng reng a ni tih ka theihnghilh fo avangin.
Thlasik zan chu thim hle mah se, arsi erawh a êng reng a; khawchhak mifing pathumte chu kalkawng kawhhmuh zelin, Bethlehem an thlen hma zawngin arsi chuan a hruai zel a, rinawm takin a êng reng a ni. Tichuan, arsi chuan nausen lo piang hnenah a hruai thleng ta a, an bawkkhup a, chibai an bûk a. An robawmte chu hawngin, a hnenah chuan lawmna rangkachak te, beraw te leh murra te an pe ta a ni. Chutiang bawkin kei paw’n vârparh arsi khi ka thlir tlat a, kawng tluanin mi hruai zel dawn a ni, ka beisei ram ka thlen thlengin.
Aw vârparh arsi, min hruai zel ang che! I awm lo emaw ka tih lai paw’n êng tak leh rinawm takin van chung sangah i awm reng si a.
- Nick Lalrinmawia