PAWNGSUAL NGE I DUH KAH? NUIH TUR NGE ṬAH TUR?
Tun hnai mai khan fiamthu pakhat, Mizote ngaihdan min ṭhentir phawktu a awm a. Chu chu rambuai laia Mizo hmeichhiate sipaiin an pawngsual ṭhin chungchanga fiamthu, “Pawngsual nge i duh kah?” tih kha, kan la hre ṭheuh awm e. Kha fiamthu kha a ṭhenin kan nuihpui a, a ṭhenin kan nuihpui thei lo thung. A nuihpui thei lote kha ‘rilru zîm’ tia dem zuitu pawh kan awm. A nuihpui theite kha ṭhangthar, rambuai boruak hre phak lote an ni tlangpui mai thei a; lo nuihpui ve thei lo kha rambuai boruak eng emaw chen chhim phak an nih loh pawhin, rambuai tuar chhungkaw zinga mite an ni hawlhin a rinawm.
Fiamthu chu fiamthu a ni a, nuih mai awm tak. Mahse, fiamthu kan tih pawh hi a lo chawr chhuahna azira nuihpui theih leh theih loh a awm châwk a. Vantlang huap fiamthu, a tuate tan maha nuihpui loh theih loh fiamthu a awm bawk. Chutihrualin, kan fiamthute hi ‘Pa pakhat chuan emaw, nu pakhat chuan emaw’ tia inṭan pawh ni se a, a chhunzawmna azirin nuih bâwm a deh dan a dang thei tlat tih kha fiamthu khan a tifiah viau mai. Kha fiamthu pawh kha fiamthu pakhat ve mai a ni a, rambuai laia kan hmeichhiate chunga thleng tak tak pawh ni lo, pa fiamthu thiam deuhin a phuah chawp ni ngei tur a ni. Mahse, kha fiamthu phênah khan rambuai laia kan hmeichhiate dinhmun derthâwnzia leh an tawrhna namenlohzia hmuh theihin a awm a. Rambuai pal tlang chin chuan chu chu hmuin, kha fiamthu kha an nuihpui ve thei lo va, ṭhangtharte lakah rilru zim nih an hlawh phah ta zawk mah a, a pawi khawp mai.
Rambuai lai khan hmeichhe ṭhenkhat chu sipaiin an pasalte hmaah tualchârah an pawngsual a, a ṭhen sipaiin an camp-ah tihluihnain an hruai a, an pawngsual a. An zahawmna leh an nulat thianghlimna kha tharum nena hnehchhuh an ni. Khang kan hmeichhiate kha an pawnfên chang a thlêr lova, an thinlung thlengin a thlêr a, ṭhenkhat an ât hlen phah a, a ṭhen phei chuan an thih phah a. Mahni insitna leh intenna ten an nun kha a delh a, a delhtu kha a rit asin. Khati khawpa thinlung rit pu chunga remna kâwl êng an han ban thleng theite kha an va lo chhel em! An pasalte lah khan lungten a hnekin, an nupuite rilru na tawp kha an lo tuam dam a, sit hauh lovin asin an lo pawm. Khatih laia Mizo pa rilru kha a va ropui em! Mizo hmeichhiate tana kulhbing sang tih loh rual an ni hleinem.
Rambuai laia sipaiin an pawngsual Mizo hmeichhe tam zawkte chuan vawiinah chuan mual min liamsan tawh a, an dam chhunga ûm zuitu pawngsual mangchhiate pawhin tinsanin thlamuangin lei dai an nghak ve mek ang chu tih laia, an thlarau pawh zah tâk aruanga a ram pumin kan nuihpui titih mai kha chu kha fiamthu kan dawnsawnna beng kha chhuan bengtlalo beng bak a ni lo ang e, tihpalh mai awl tak a ni. Hriat lohna vanga kan lo nuihpui a nih hlauh chuan rambuai lai khan chhinchhiah chinah ngawt pawh Mizorama khaw 79 teh meuha hmeichhe eng emaw zat kha sipaiin an pawngsual a ni tih tal hi chu ṭhangtharte hian i hre tawh ang u.
Kum 1966 aṭanga kum 1986, kum 20 tâl tap kan ram a han buai meuh kha chuan hawina lam apiang a pik mup a, mu miah lo pawhin mangchhia kan mang reng mai zawng a nih kha. Kha buaina zinga kan hmeichhiate tawrhna, a bikin pawngsual tuarte tawrhna vawiin thlenga kan la vâr pawh tawk lote hi eng nge a chhan ni ang, an rilru hliam nawn leh kan hlauh vanga theihnghilh luihpui kan nih chuan kan rilru hi a lo thianghlim hle mai a tih theih ang. Mahse, an tawrhna aiia an tawrhna chhehvel kan tuipui a, fiamthu thawh nana kan hmang zui ta a nih chuan kan hmeichhiate laka kan rilru puthmang hian hnam damna a la hlat viau maithei a ni. S. Korea-in Indopui II-na laia Japan-in an hmeichhiate tihluihnaa nawhchi an zawrhtir mah vawiin thlenga ngaihdam dil tura Japan sawrkar an la ngiat chuan, keini pawhin kan pi, kan nu, kan farnu, leh kan thiannute min pawngsualsaktute kha ngaihdam min dil turin kan phut ve ngam dawn lo em ni? Nge kan la nuihpui dur dur dawn zawk le? Kha fiamthu avanga kan nui lai kha min pawngsualtute ngei khan lo hmu se la chuan min hmusit hle ta ve ang.
A thuhrimah “Pawngsual nge i duh kah?” tiin min zawt ve ta sela, kah kan thlang bik ngût ang em maw chu. Pathian zara dam ṭheuh ṭheuh, in nuih tur chuang kan awm lo ve. Rambuai laia kan hmeichhia sipaiin an pawngsual zozaite thlavâng kha kan hauh ngam lo a nih pawhin zah tal ila, an thinlung hliam nawntute i ni lo hram ang u. Khang kan hmeichhiate kha hmeichhia an ni satliah lo, min thlahtute an ni asin.
- Dr. H.P. Lalropuia