ZPM SORKAR CHUNGA KA LAWM EM EMNA
1. First Formulation: Tun hmain hetiang formulation hi a awm ka hre ngai lova, a hmingah pawh first formulation tih a ni reng a, formulation hmasa ber a lo ni reng awm e. Ka hriat ve dan chuan sorkar hnathawk pension na rei tawh te kan pension ennawnna a thara chhut chhuah leh vekna ni main ka hria a. Kei pawh ka pension na hi kum 2000 August ni 1-a pension a chhuak ka ni a, tunah hian ka pension hnuin Pathian zarah kum 26 lai a lo liam ta a. Kum kal ta lawkah khan he first formulation avang hian beisei ngaihna ka hriat miah loh thil awm ngai a ni tih pawh ka lo hriat loh chu cheng nuai sarih chuang lai mai hnung lama sa barh tih ang main ka lo dawng ve thut mai a, ka lawm zia chu lawm tak ka ni ringawt mai. Pathian zarah kum 89 lai ka lo ni ve ta a, he first formulation avang hian ka thla tin pension pawh a lo sang ta dawrh a, kan chhungkaw tan thil lawmawm lutuk a ni. He formulation avanga pensioner ten a benefit kan hmuh hi a inang lo zung ang a, tlem deuh leh tam deuh te pawh a ni ang. He formulation benefit dawngtu hi pensioner hmasa ho mi sing chuang zetin kan dawngin ka ring, kan lawm em em vek bawkin ka ring. Keimah ang thoin pension na rei tawh te thla tin pension pawh a pung ve ngeiin ka ring. Mizoram sorkar hnuaia pensioner ten he benefit kan hmuh theuh belhkhawm hi cheng nuai tam tak a ni ngei ang. Keimah ang bawkin pensioner benefit dawngtute kan lawm em em a ni.
2. Thlar thar tirha pension leh sorkar hnathawkin hlawh kan la thei ta hi a lawmawmin a thawventhlak huai mai. Kan CM zahawm tak kal ta Pu Zoramthanga’n hlawh leh pension ni 1 a lak leh ni 15 a lak hi a inang reng a tih kha keini ang khawsak harsa zawk dinhmun a hre pha lo hle tih a lang a. Sorkar hnathawkah pawh Group A, Group B, Group C, Group D kan awm a. A bik takin Group C leh D tan chuan khawsak a harsa zual a, pensioner te hian sorkar hna kan thawh laia kan hlawh hmuh zat chanve pawh hmu ta lo kan nih avangin a tlem emaw a tam emaw thla thar tirh tea hlawh leh pension lak hi kan mamawh ngawih ngawih vek a ni. Group A chin tan chuan a ziaawm deuh pawh a ni thei e mahse pensioner tam ber Group C leh D te hi thla thar tirh tea an pension mamawh zual te pawh an ni tlangpui ang. Han sawi kai ta mai mai ila, kan unau ka pianpui ten en mi pariat hi pension la kan ni a, Group A ah mi pathum, Group C ah mi pathum, Group D ah mi pahnih te kan ni a. A group hnuaihnung apiang te hi thlar thar nghakhlel hlei hlei an ni hlawm nghe nghe. Tun ZPM sorkara thla thar tirh tea kan pension pawisa hmuh tur ang ang kan dawng thin hi kan lawm em em mai ni. Tun hma lam hun Congress sorkar lai khan thla thar veleh hlawh leh pension hi kan la thin bawkin ka hria, ka chiang ta chiah lo. Eng pawh chu ni se, tun ZPM sorkar hnuaia hlawh leh pension thla thar ve leh a kan beisei ang ngeia kan la ta zel hi, he sorkar chungah hian lawmthu sawi lo thei lo kan ni theuh awm e.
3. Universal Healthcare Scheme: Ka pension hnu hian kum 2000 atang khan Congress sorkar leh MNF sorkar hnuaiah Health Care Scheme hi siam ziah a ni thin a. Kei pawhin Health Care ah pawisa pein kan chhungkaw tan ka in enroll ve ziah a, mahse bill hmuh let theih a har hle mai. Health Office, Dintharah pawh vawi hnih ka zuk kal phah a, phai lama mi te nena ti tlang a he Health Care Scheme hi tih a lo nih thin vang nge bill hmuh pawh a awm thei ta lova, a beidawnthlak thin hle. Chuti chung chung chuan kum lo kal zelah beiseinain a thara pawisa pein Health Care ah chuan ka in enroll ve ziah a, vawi khat mah ka hlah lo, mahse a beidawnthlak hle zel mai. Tun sorkara Universal Health Care Scheme an tih erawh hi chu a danglam ta hle mai. Thla tin ka pension atangin cheng sang khat deduct ziah a ni a, chu chuan empanelled hospital zawng zawngah Mizoramah emaw phai ramah emaw health coverage huam zau tak min neih tir phah a. Pathian zarah vawiin thlengin he Scheme hi hman ngai lovin ka tu leh fate, ka tuchhuan thlengin kan la awm a, ka lawm em em a. Amaherawhchu, damlo mangang tak tak khawsak harsa emaw harsa lo emaw mi sang tam takin Mizoramah leh phai lam hospital-ah an tangkaipui hle a ni tih han hriat hian thla tina ka contribution cheng sangkhat chu a tangkai ve a ni tih ka hriat ngawt pawhin ka lawm em em mai ni. Hetiang ang khawpa scheme tha pawisa sen lawk ngai hauh lo Health Care kan nei hi he ZPM sorkar chungah hian ka lawm tak meuh a ni.
4. Thlai thar Sorkarin a lei/ buaipui hi a lawmawm zia thingtlang kut hnathawktute tih loh chuan khawpui mi hian kan hre lo mai thei. Kum 1997/1998 khan sawhthing quintal tam fe kan khaw hlui kan huan kum hlun N. Chaltlang khua ah sawhthing kan ching tawh a, quintal tam tak kan thar chhuak a. A hralhna hmun hi tun laia Secondary Collection Centre an siam thluah ang hian siam a ni lova, kan thar chhuahna khua chu Aizawl atangin a hnai emaw a hla emaw Aizawla phurh vek a ngai a. Collection center chu Zuangtui kawng dungah sawhthing thartu zawng zawngin kan pan khawm a, a buktu an indaih lo nasa em em a. Sawhthing a fai that leh that loh an chech hman lova, bawlhhlawh a tam ang, a zung a tam ang an tih avangin quintal khat zelah kg 20 zel an deduct tawp mai ni. Sawhthing leina rate pawh kg ah cheng 5 chauh a ni chungin a man hi hmuh nghal mai theih a ni lova, Aizawl bank pakhatah thla hnih khat hnuah kan hmu thei chauh a ni.Tun ZPM sorkara a hralhna tur kg-a cheng 50 lai mai an han bithliah a, sawhthing awm an gang an lei zo thei zel mai hi kut hnathawktute tan a hlutzia sawi phak rual a ni lo, a vanneihthlak tawp a ni ti tawp mai ang. Kum 2024 ah khan N. Chaltlangah bawk quintal 12 lek hi ka va ching ve leh a, a tihralna collection centre chu N. Chaltlang atanga Bukpui km 11 a hla collection center. Kum 1998-a collection center Aizawl – Zuangtui nen chuan nuamsa hlei tak a ni. Sawhthing man pawh chawpchilha dawn nghal zel a ni. Hemi vang pawh hian ZPM sorkar pawh hi duhkhawplohna tam tak a awm pawh a ni thei e, thlai thar lei chungchangah hi chuan an fakawm thlawtin ka hria. Hun lo kal tura sorkarna chang zel tur te pawh hian thlai thar lei hi bansan lo se la, kan kut hnathawktute thawhrimna leh taimakna zarah Mizoram pumah thingtlang khawtinah kan khawsak theih phah ngei a rinawm.
5. Sorkar hnathawk lak nasat hi: Tun Sorkarin a hna nghet regular post hnawh khat tu tur kan thalai te heti khawp maia a la nasa hi ngaihtuah phak bak a ni. A nghet lo chi provisional employee za tam tak an lak sawi lovin thalai sang eng zat nge sorkar hnaa an hnim phum tawh tih chu ka hre hauh lova, an tam zozai tawh hle tih chu a hriat theih a. Sorkar hian an hlawh tur hi a pe vek reng thei dawn em ni te pawh ka lo ti mai mai a. Hna hmu tawh te tan an nu leh pa an chhungte lawm tur zia hi namai lo tak a ni. Tin, tumah duhsak bik awm lova a tling apiang chauh an la thin hi a lawmawm leh zualna a ni. Police tur pawh an la tam viau tawh a, minister quota emaw MLA quota emaw awm miah lova fair taka an la thin tih han hriat hi ZPM sorkar hi fak loh rual niin ka hre lo. MPSC pawh hna chi hrang hrang lain an buai chho reng tih pawh kan hria a, kan hriat phak chinah MPSC pawhin fair theih tawpin an hna an thawk tih kan hre zel a, a lawmawm em em a ni.
A chunga point nga ka sawi tak, a bik takin poin 1-na leh point 2-na first formulation leh thla thar tirha hlawh leh pension lak tih hi ka ziak chhan a ni ber e. Mizoram Civil Service ah kum 26 chauh ka service hman a, ka luh tirhin ka kum a upa hman tawh deuh a. Tin, tunah hian kum 2000 August ni 1 atangin kum 26 chiah a lo ni ve leh ta a, ka pension chhung leh ka service chhung kum 26 ve ve chiah a ni. Pathian hmangaihna ka dawn nasat zia hi lawm reng lo thei ka ni lo, ka lawm tak zet a ni.
- S. Lianhrima Hauhnar, MCS 1974, Civil Pensioner