Rophira nghilh loh nan

Mizo hnam sipai Rophira ‘V’ battalion leh a hote mi 15 vel duty pawimawha kal lai chu September ni 4, 1966-ah Vanchengpui khuaah an lut a, a tuk Chawlhni châm a, Thawhṭana kal leh mai tum an ni. A hranpaa ei tur ngaihtuahsak lovin in hrang hrangah an thleng darh a. Vanchengpui hi India sipaiin an tlawh zen zen loh avangin a ralmuang thawkhatah an ngai a, zanah chuan khaw tawntirhah rálvéng an dah a. Dáiah riak lovin inah an riak a, Rophira hi Pu Darkhuma inah a thleng a ni.

A tuk September ni 5, Pathianni chuan Rophira chu inkhawm lovin inah a awm a, a inbual a, a silai a tifai bawk a. Chawhma inkhawm bân chuan a thlenna pa Pu Darkhuma hnenah, “Ka’n leng chhuak ve ang e, silai hi khawlaia ken vo vo a remchang lo deuhin ka hria a, ka lênsan mai dawn em ni ang?” a ti a. Pu Darkhuma’n, “Eng êm a thleng lo vang, lênsan rawh,” a ti a. Rophira’n a silai chu rapchungah a dah a, a êensan ta a. Pu Darkhuma chu a inkhawm a, chawhnu inkhawmah sermon a sawi nghe nghe a ni.

Vengthlangah a naute nen nula pakhat, a hritlan deuh avanga inkhawm lo inah an lêng a, fiamthu an thawh a, an nui ham ham a. Chawhnu inkhawm an bâng tawh a, Pu Darkhuma paw’n in a thleng tawh a. Chutihlai chuan naupang khawlai lêngin, “Vai sipai kan khuaah an rawn lut a nia,” tia an sawi ri an hria a. Pu Darkhuma chu pawnah a chhuak a, an in chhak deuh kawnga India sipai kal a hmu a. In chhungah a lut thuai a, silai rapchunga awm chu a la a, kawmcharah a chhuak a, kawmchhak thing karah silai chu zep a, a lut leh nghal a. Pu Darkhuma’n min hrilh dan chuan, “Kan kawmchhak kawnga vai sipai awmte’n min lo hmu reng mai a lo ni,” a ti.

Rophira ho nula rima nui ham ham te chuan vai sipai khaw chhunga an luh thu an hria a, pakhat chu pawnah a chhuak a, a’n hawi vel a, vengchhak lama vai sipai vei nak nak a hmu a. In chhungah a lut thuai a, vai sipai a hmuh thu a sawi a. An vai chuan pâwnah an tlan chhuak a, an han hawi vel a, vai sipai vâk vel chu an hmu ta a. Rophira’n a hote chu a rang thei ang bera ram lama insaseng turin a hrilh a, an tlan nghal a. A hote zinga pakhat chu Rophira hnenah tlan letin, a tlan ve loh chhan a zawt a. Rophira’n, “Ka thlen inah ka silai ka dah a, vai sipaiin an hmu ngei awm si a, ka thlenna pain a tuar dawn a ni, ka thlenna pain a tawrh ai chuan keima’n ka tuar tur a ni,” tiin a chhang.

A nau chuan, “Ka pu, i kal chuan i thi ngei ngei ang, rawn kal ve zawk mai rawh,” a ti a. Rophira chuan, “Zoram tana nun hlan huama inpe kan ni a, keimah avanga ka thlenna pain a tawrh ka remti thei lo, nang chu insaseng vat rawh,” a ti a. A thlenin panin a tlan chho a ni.

Vai sipaite chu Pu Darkhuma inah lutin, “He silai hi tu ta nge sawi rawh,” tiin silai chu an lek a, a ni’n a sawi duh lo va. Vai sipaite chuan an pet thlu a, an chhir a, an sawisa ta vak mai a. Chutia an sawisak lai chuan Rophira chu in chhungah a tlan lut a, “Pu Darkhuma kha sawisa suh u, silai kha keima ta a nih kha, tawrh a ngai a nih chuan kei hi a tuartu tur ka ni,” a ti a. India sipaite chuan Rophira chu an sawisa nghal a, ani chuan lungawi takin sawisak chu a tuar tawp mai a ni.

Zanah chuan vai sipaiin in pakhatah an pahnihin an dah a, Rophira chu a bán tawn tawn bangrelah an phuar a, an sawisak chhun zawm a. Pêt, chhir leh hnek chu duhtawk lovin, thingthu nungin a heh leh hmaiah an nawr a, a hehte chu a durh piap puap a, a hmaite pawh a kâng a, a tui hlup hlup mai a. Bangrela an phuar chu phelh lovin an phuar tlaivar a, Rophira hi a tuarchhel hle a, vawi khat mah rûm pawh a rûm chhin duh lo.

“A tukah chuan chaw leh chawhmeh min rawn pe a, ka’n ei dawn a, ei har ka ti a, ka lem hleithei lo va. Phira’n, ‘Ka pu, ei luih tum hram hram rawh,’ a ti a. Ani chuan harsa ti tak chungin a ei a. Tukṭhuan kan ei kham chuan kei chu min chhuah a, Phira chu hruia hlin chungin Chhawrtui khua an panpui a, an sawisak nasat avangin kal pawh a kal ṭha thei lo va. An kal liampui dawn lai chuan ka lam a rawn hawi a, a kut a vai lap lap a, ka ngaihtuahna a vak thui hle mai! Mizo tlangval huaisen, pasalṭha hi, min ngaihtuah avangin kan inah rawn kîr lo se la chuan, ka chan tur chu in suangtuah thiam mai ang,” Pu Darkhuma’n a ti.

Vai sipaiin an hruai zel a, Chhawrtui khua an paltlang lai chuan Phira’n a tuihâl thu a sawi a. A kaitu vai sipaite chuan kawng bula hnaia awmte chu auvin Phira chu tui pe turin an hrilh a. Nula pakhat tui petu chuan Phira kimtlang chu a han en a, a khawngaih lutuk chuan a hmai a hup a, a inhnît hlawp hlawp mai a. An hruai zel a, Chhawrtui leh Maite khaw inkar Tuivawl lui kamah khawvela a zin kawng chu vai sipaite kutah a zawh tawp ta a ni.

Aw, i hming a dai lo vang,

Ṭhang leh thar chhuan tam leng mah se,

Zoram chhana i tawrhna hian a man tawk e;

Chhâm ang i zâlna piallei hmun leh

Zanmu chhing lo doral karah,

Kan ṭuanna mual tuai ang tharin,

Nghilhni i awm lo vang.

Pu Darkhuma, Vanchengpui khua ṭhin hi tuna Republic Veng kawipui bula an inah kum 1988 khan ka kâwm a ni.

September ni 5 hian kawtchhuahah rawlthar an duty a, India sipaite hian kawtchhuah thlen hmain Vanchengpui khaw kawtchhuah chu an hêl a, ramhnuaiah kalin khuaah an lut a lo ni tih a hnuah hriat chhuah a ni.

Pu Hauluaia leh Pi Darpuithangi te fapa Rophira hian pianpui unau mipa pali leh hmeichhia pakhat a nei a, an unau chu a upat dan indawtin: Lalkhawchhana, Lalnela, Ngurchhawna, Rotuaki, Rophira leh Thangvela te an ni. Rotuaki leh Thangvela te an la dam a, Pàwlráng tui liak an ni. Rophira pualin ‘Ṭhian chhan thih ngam’ tih film siam a ni tawh nghe nghe.

- C. Zama