Written by
- Lalrammawia.

MUHCS vs Transparency vs Sorkar

Mizoram Universal Health Care Scheme (MUHCS) kalpuinaa sorkar leh mimal damdawiinte inremna, 'langtlanga kalpui tur a ni' tia Mizoram Information Commission-in thupek a siam chu Mizoram sorkar chuan Gauhati High Court, Aizawl Bench-ah a khinglet a. 29.6.2006-a Mizoram State Information Commission din a nih aṭangin, kum 20 chhunga a thutlukna siam High Court thlenga khinlet a nih vawi khatna, History siamtu a nih avang te, sorkarin a hnuaia sorkar kutke pawimawh tak thutlukna siam khinletna a nih vang te leh, mipui nawlpui nghawng (public interest) a nih vangtein High Court thutlukna hian ngaihven a hlawh zual a ni.

MUHCS kalpuina tura Sorkarin Mizoram chhung leh pawna mimal damdawiin hrang hrang, inremna a siampui dan (detail pricing) hi a tir aṭangin sorkarin a thup tlat a. Mizoram rorelna sang ber, Assembly House-ah meuh pawh MLA ten an zawt chhuak zo lo a, "Inremna thuthlungah hian 'Thuruk anga vawn tur' tih (confidentiality clause) a awm avangin pek chhuah theih a ni lo," tih chu a tira sorkar ṭan chhan a ni.

J. Sawma Vanchhawng, Advocate, chuan RTI Act, 2005 hmangin, Mizoram chhung leh pawna mimal damdawiin te sorkarin inremna a siampui dan leh a rate (detail pricing) hi a dil ta a, Synod Hospital nena inremna chungchang hi dilna lut hmasa a nih avangin Information Commission thleng hmasa ber a ni a, Information Commission chuan Supreme Court leh High Court ṭhenkhat thutlukna lo siam tawhte behchhanin, 'mipui sum (public money) hmanna leh mipuite tana thil pawimawh (Public Interest) a nih avangin puanzar tur a ni' tiin thutlukna a siam a, chu thutlukna chu Mizoram sorkar chuan High Court-ah a khing ve leh ta a ni.

Mizoram sorkarin Information Commission thutlukna, Gauhati High Court, Aizawl Bench-a a khin letna hi WP(C) No. 40/2026 a ni a. High Court Judgement & Order (CAV), dt. 17.8.2026 aṭanga chiang taka lo lang ta chu 'mimal Damdawiin leh sorkar inremnate chu mipui sum (public money) hmanna a nih avangin langtlanga kalpui tur a ni' tiin Information Commission thutlukna lo siam tawh chu a nemnghet a, amaherawhchu Information Commission hian thutlukna a siam dawnin Dan zawm famkim loh a nei tih High Court chuan sawiin, Dan zawma thupek siam nawn leh turin Information Commission-ah a thawnlet leh a ni.

High Court Judgement & Order, Paragraph 27.4 kan en chuan – 'He case-ah hian MoA hi MSHCS leh Synod Hospital ten an ziak a, an inremnaah hian mipui sum (public money) hman nih bakah, he scheme hi mipui nawlpui damlote inenkawlna tura duan a ni tih a lo lang a, hei hian langtlang taka kalpui tur chi, mipui tana thil pawimawh (public interest) a ni tih a kawk a. Puan zar a nih lohna tura Sorkarin a ṭan chhan sumdawnna kaihhnawih thuruk tih leh, inrintawnna hmanga inremna tih ang chi te chuan puanzar a khap tihna a ni lo a. Sorkar tan chhan third party information tia sawi ang chite aiin mipui tana thil pawimawh, ‘public interest’ a nihna a chungnung zawk a, inremna puangzar tura State Information Commission-in thutlukna a lo siam tawh dan leh a siam chhante chu a dik nia a lan avangin, hemi chungchangah hian Court inrawlhna tur a awm lo a ni' tih fiah taka tarlan a ni. Tin Paragraph 27.3 na kan en phei chuan MSHCS hian lantlang siam tura an website-a an tarlan hial a duh ni ngei pawhin a hriat ani.

He thubuaia thu inchuh lian ber chu 'MUHCS kalpuina tura Sorkarin mimal damdawiin te inremna a siampui dan (Detail Pricing), sorkarin a thup tlat hi a dik thei em? mipui tana thil pawimawh a nih avangin puanzar tur chi a ni zawk em?' tih a ni ber. Information diltu J. Sawma Vanchhawng hian puanzar tur chi a ni tiin Information Commission thlengin a kal a, a ngaihdan chu Information Commission-in a lo nemnghehpui a, puangzar tura thupek siam chu sorkarin High Court-ah a khing leh ta zel a. High Court pawhin 'puanzar tur chi a ni' tih a lo nemnghet ve leh a ni.

Hetihlai hian 'Information Commission hian Dan zawm kim loh a nei a, Third Party (Synod Hospital) in sawi ve tur an neihte a ngaihthlaksak hmasa lo leh, a thutluknaa lungawi lohna neiten an thlenna tur hmun Order-a tarlan tel a ni lo te chu Dan hmanga enfiahnaah a tlang zo lo' tiin High Court hian Information Commission Order dinglai chu a ṭhiat thung a. A awmzia ber chu High Court hian thu inchuh lai ber, 'Inremna puanzar tur a ni em?' tihah chuan thutlukna fiah tak a siamfel a, Information Commission-in thutlukna a siam leh dan turah pawh kaihhruaina a pe lawk sa ang a ni.

MSHCS leh Mizoram Synod ten inremna (MoA) an neih dan kalhmang pawh hi Mizoram Synod in Income Tax lam dan 12A kan en chuan “non-profit societies, charitable trusts, religious organizations” nihna angin an inziak lut a, Chu chu Hlep um lo, Charity leh Sakhuana tlawhchhana pawl (Organisation) te inziahluhna ani. Mizoram Synod in inremna a ziahpui MSHCS lamin RTI chhannaa an tar lan dan pakhatah chuan “MSHCS chuan mMizoram Synod hnenah phalna a dil (seek permission) a, nimahsela, Mizoram Synod chuan MoA pek chhuah loh tia inremnaah chuan an din thu an sawi a ni,” tiin Information pekchhuah a nih loh dan chu an sawifiah bawk. Sumdawnna thila Thuruk ( Confidential) thil a lo nih phei chuan Mizoram Synod hi a in-register loh danin a kal tihna pawh a ni tel theiin a lang.

A thu laimu tak tak aiin Information Commission Order dinglai High Court-in a ṭhiah thu hian rorellai party ṭantute a tiphur hle tih Social Media lama an thu thehdarh aṭangin a lo lang a, ṭhenkhat phei chuan politics thila hnehna changah an inngai a ni chek ang, ṭawngkam pawh an duh tui lo viau a, information diltu J. Sawma Vanchhawng bakah Information Commission thlengin an bei zui chiam mai a. Langtlang (Transparency) hi eirukna dona hmanraw ṭha ber, sorkar ṭhain a ken tel ngei ngei tur a ni a, chumi kawnga khua leh tuiten information an hriat duhte ṭha taka an hmuh theihna tura an chanvo humhalhsaktu, Parliament Dan siam hmanga din, Information Commission ber pawh tih hmingchhiat leh tihbawrhban tumna lam hawia mi ṭhenkhat, Ruling Party atchilhtute an sapatal zui chiam mai hi mipui rorelna (democracy) hrisel din tumna nena thil inpersan hlauh a ni.

Mipui rorelna (Democracy) ah chuan Danin a khap chin thil tlem te tih lohah chuan mipui sum (public money) hmanna hriat ve zel hi mipuite chanvo a ni a. Langtlang lo hian a ruka thil tih theihna remchang a siam a, chu chuan mipui sum tihchingpenna a thlen ṭhin. MUHCS pawh hi langtlang taka kalpui a nih chuan tun aia nasain mipuiin an chhawr lehzual dawn tih a lang sa reng a, damloten hospital pan turah an mamawh mila duhthlanna an siam theihna kawngah an hlawkpui hle ang a, eng natna chinah nge an chhawr theih a, eng natnaahte nge an chhawr theih loh tih zawng zawngte fiah zawkin an hre lawk thei ang. Mimal damdawiin hrang hrangte zingah pawh MUCHS zawmtu nih ve tumin, a ṭha zawnga inelna a thlen ang a, mimal damdawiin zawmtu an pun rualin khum indaih lohna avanga damlo tam takin harsatna an tawh mek leh, la tawh zel tur pawh sutkian theih a ni ang. Chuvangin, langtlang taka MUHCS kalpui tura High Court rorel hi mipuite tana hnehna lawmawm tak a ni.

He thubuai, WP(C) No. 40/2026-a High Court thutlukna siam tak hi a duh tan Gauhati High Court Aizawl Bench website aṭanga en theih vek a ni a. 17.6.2026-a Hearing neih a nih khan Information Commission thutlukna khingtu Sorkar aiawhin B. Deb, Advocate General a ding a, Information Commission aiawhin Pu C Lalramzauva, Sr. Advocate a ding thung a, a tira information diltu, sorkarin a khin tel ve tho J.Sawma Vanchhawng chu amah advocate a nih tho avangin mi dang ruai lovin mimalin (in person) a inlan thung a ni. Tichuan MSHCS leh Damdawiin dang dangte inremna pawh chu Mipui sum hmanna a nih avangin mipuite tana langtlang tur a lo ni tawh dawnin a hriat a, Hospital dang pawh kan dil zel tawh ang chu.

- Lalrammawia