MIZORAM POLITICS HUN TAWN
Kumpinu sorkar thiltihtheihna chak tak chuan khawvel ram bung hrang hrangte chu hnehin an awp nghal zel a, an vanglai takah phei chuan ram hrang hrang 64 vel lai an awp hman hial a ni. Chutiang chuan kum 1858 (kum 1600-ah East India Company phei chuan Surat-ah an rawn kai tawh a) vel aṭangin India ram pawh min awp ṭanin Mizoram pawh kum 1890 – 1947 chhung an thuhnuaiah kan awm a, kum 57 chhung lai chu kan chungah rorelna an nei a ni. Kum 1892-ah Fort William-ah Chin Lushai Conference an nei a, chuta ṭang chuan Lushai Hills pawh Excluded Area a dah chhoh zel a ni. Kumpinu sorkar chuan Foreign Jurisdiction Act, 1890 chu siamṭhain, chumi hmang chuan direct takin keini chu min rawn awp ta a ni.
Chutianga kan chunga thu an neih tak aṭang chuan kan chunga roreltu pawh Superintendent tih alo ni ta a. Chutiang bawk chuan Scheduled District Act, 1874 dan hmangin min awptute chuan kan ramah thuneihna sang tak neiin kan lalte ngei pawh chuan an thu an awi loh chuan an bân hmiah hmiah zel mai a. He dan hmang vek hian kan ramah Kumpinu sorkar chuan ram leilung neitu nihna an neiin thuneihna sang tak an nei a ni.
Chutianga Excluded Area-a Assam sorkarin thuneihna an hman chhan ber Government of India Act, 1935 chuan dan ṭhenkhat leh buaina ven chungchangah a ṭul anga Assam Government chuan dan ṭhenkhat a duang a, chu chu Governor General Council-in a endik a, rem a tih chuan Excluded Area-ah hman phal a ni ang tih notification an siam leh vang a ni. Kum 1941-ah Lushai Hills awm dan tur ngaihtuaha ṭhutkhawm rawt leh a ni a, chutah chuan Arakan tlang rama awm zawng te, Pakkoku, Chittagong Hills Tract, Chin Hills Burma leh Lushai Hills te chu rorelna pakhat hnuaia awm leh tura rawt leh a ni. Chumi hnu lawkah chuan Indopui Pakhatna a rawn chhuak a, khawvel sorkar pawh a buai lo thei lo a. Min awptu Bawrhsap McCall ngei pawh chuan kan Mizo lalte 300 vel chu Atlantic Charter thuthlung denchhenin Union Jack hnuaiah British pui turin thu delhkilh neiin a ngen a nih kha.
Kum 1947-ah India-in Kumpinu sorkar lak ata zalenna a neih takah chuan min awptute pawh chuan min chhuahsan a, an puanthuah têlin an ram lam panin an chhuak a. Kut ruakin min kalsan a, engmah hnutchhiah min neih loh avangin keini chuan a bul aṭangin engkim kan zir a, ram kaihhruaina pawh chu kan han zir thar a ngai lo thei ta lo a ni. Kum 1947-ah India chuan zalenna a nei a, India a indang ang bawkin Pakistan leh Burma pawh an inang ve nghal bawk a. Nimahsela, anni ram pathumte chuan an ram chhunga awm turin Mizoram chu min rîn luh ve si loh avangin keimahniin kan awm dan tur chu ngaihtuah thar a lo ngai ta a ni.
Min awptu Bawrhsap hnuhnung ber LL Peter ho chuan Mizoram mipui aiawhte chuan Assam Governor hnenah lehkha thawnin, Mizoram awm dan tur, Burma emaw, Pakistan emaw zawm chungchang thlenga rawn hrilhfiah turin an phût a. A nih loh pawhin India zawm pawh ni ila, mahni hnam dan hmanga ro inrel theihna leh ram leilunga thuneihna kan kuta a awm zui theihna turte pawh an lehkhaah an sawi tel nghal bawk a.
Chutianga Bawrhsap hoa uluk taka ngaihtuahna an hman mek lai chuan Mizorama political party pahnih lo ding tawh Mizo Union leh United Mizo Freedom Organization (UMFO) te chuan a hranin kan awm dan tur chu an lo buaipui bawk a nih kha. Chutih mek lai chuan Mizoram chhungah politics boruak chi hrang hrang a lêng mek a. Mizo Union chuan Lal Bân Policy an lo tlangaupui a, Zalen Pawl (UMFO) pawh chuan Burma zawm ngei tumin khawchhak lamah an lo liam chho mek bawk a ni.
Tichuan, a hmasa ber atan Bawrhsap kaihhruainain Mizoram awm zel dan tur ngaihtuah a, kawng lo sialtu atan member 37 awmna turin District Advisory Council (DAC) an din ta a. DAC inthlanna hmasa ber atan lalho bik March 23, 1948-ah inthlanna neih a ni a, April 15, 1948-ah a dangte chu inthlanna neih a ni.
Nimahsela, Mizo Union leh District Advisory Council (DAC) inkarah hian harsatna a awm a, Mizoram aiawh chu anmahni ve ve an ni tiin lungruala awm tak tak lai a awm meuh lo a tih theih hial awm e. District Advisory Council hi kum 1948 aṭanga kum 1952 inkar chhung, kum 4 chhung vel chauh an ding hman tak nâin, hetihlaia political party awmte nen hian thawhhona ṭha tak an neih lai a awm lo hial awm e. DAC Chairman ber Bawrhsap pawh a hrohrâng a na ṭhin viau a, thuneitu zawk a nihna leh a fawng chelhtu zawk a nihna hmang chuan MU lam chu a sawp viau ṭhin a. MU hruaitute pawhin jail-ah hun an hmang zauh zauh a. MU hruaitu zinga mi HK Bawichhuak phei chuan kum 1949-a jail-a a tàn laiin ‘Nun dan’ tih lehkhabu ṭha tak a ziak nghe nghe a, he lehkhabu hi vawiin thleng pawha chhiar hlawh tak a ni.
Chutianga boruak ṭha lo chu awm reng mah se la, MU lam chuan mipui an hîp viau thung a. A tawp lamah phei chuan buaina chu punlun zelin, Bawrhsap ber chu hnawk tihna a lian ta hle a, ‘Peter-a hawng rawh se’ tiin an au rual hial a ni. Tichuan, kum 1952 aṭangin Mizo District Council neih ṭan a ni a, kum 1972-a Union Territory-a hlankai kan nih thleng, kum sawm hnih chhung chu District Council hnuaiah Mizoram mipui kan awm a ni.
Kum 1952 – 1957 inkar hi MDC term hmasa ber a ni a, 1957 – 1962 inkar chu term hnihna niin, term thumna chu kum 1962 aṭanga 1967 thleng tur a ni a, mahse, rambuai avangin thla ruk tê tê an pawt sei a, a vai chuan kum riat lai (kum 1970 thleng tihna) a lo awh ta hial a. Buai zualpui chu a lo reh ta deuh bawk nen, kum 1970-ah MDC inthlan ṭum lina chu April 23-ah ruat leh a ni a, Mizo Union leh Congress party pahnihte chuan inthlanna an chuh a ni.
MDC term lina chu rei pawh an kal hmain kum 1972-ah District Council aṭangin Union Territory-ah hlankai kan ni a, chuta ṭang chuan Mizo District Council pawh chu a lo tawp zui ve ta bawk a. Hetia min awp chhung hian Mizoramah thil thar tam tak a thleng a, hruaitute pawh an fakawmin an chhuanawm hlawm hle a, hmangaihna tak tak nen ram an hruai tih pawh a hriat a, sulhnu tam tak an hnutchhiah a ni.
January 20, 1972 thleng Mizo District Council kan nei a, kum 1971-a North Eastern area pumpui siam ṭhat nan dan pakhat Parliament-in a rawn pass takah chuan North East Areas (Reorganization) Act, 1971 hmangin leh, Dissolution of Mizo District Council (Miscellaneous Provision) Order, 1972 hmang chuan Mizo District Council chu tihtawp a ni. Tichuan, January 21, 1972 aṭangin Mizo District tih chu Union Territory of Mizoram tih a lo ta a, Mizo District tih pawh chu Mizoram tih a lo ni ta a ni. Union Territory kan nih takah chuan April 18, 1972-ah MLA thlanna neih a ni a, Member of Legislative Assembly (MLA) bial tur pawh tihdanglam vek niin, Mizoram pum chu bial 30-ah ṭhen a ni a. Kum 1987-ah chuan state-ah hlankai kan lo ni leh ta a ni.
Mimal pakhat chauh han sawi ila. Pu Ch. Chhunga kha mi inngaitlawm tak a ni a, a ṭawngkam leh thil tihna reng rengah mi dang tana hnawksak tur zawnga awm ngai lo mi a ni. Politics lamah pawh mi dang tan a hnawksak lo ṭhin hle. Party chhunga hruaitu nihnaah pawh dawhthei takin a nghak ṭhin a. Kum 1952-a Mizo District Council inthlan hmasa berah khan Pu Pachhunga a hneh lo a, chumi kum vekah chuan Mizo Union President a nih laiin MLA thlanah Pu R. Thanhlira, MLA seat chhuahsan chu luah turin Pu Chhunga chu an han sawi deuh nâin, Pu Lalbuaia chuan a luah ta zawk a.
Kum 1957-a Assam MLA inthlannaah Pu C. Ṭhuamluaia nen an inkhing a, Pu Chhunga hian a hneh lo leh a, rei lo te hnua C. Ṭhuamluaia a boral tak thutah chuan bye election-ah a tling ta hram a. Kum 1962-a District Council term thar atan Party President chu a han tla leh a, hemi kum vek hian party chhung buaina avangin Party President aṭangin a châwl bawk a. Kum 1972-ah UT tharah chuan Kolasib bial aṭangin thlan tlin a ni a, a thawhpuite zinga Chief Minister ni tuma chuh ve an awm tlat mai bakah, Lt. Governor SP Mukherjee chuan May 1, 1972 tlaiah hian ‘Zaninah in tifel ngei tur a ni’ a tih tlat bawk si avang chuan party hruaitute leh MLA thlan thlin tharte chuan amah chu lungrual takin CM atan an thlang chhuak ta a ni. Pu Ch. Chhunga politics zin kawng hi a ngaihnawm a, tunlai huna politics ngaihvena politics huang chhunga zuang lutte tan pawh hian zir tur tam tak a awm theiin a rinawm.
- Mahmuaka Chhakchhuak