Mangmuaia (Major Gill-a) kah hlum behbâwm
August ni 4, 2026 zing dar 8:33-ah Pu Lianzela, Dulte, Kawlkulh Group YMA President hnen aṭangin call ka dawng hlawl mai a. Hnahlan sipai post commander Major Gill-a, MNF sipaite’n dt. 07.02.1969-a an kah hlum ṭuma kutthlak hmasa bertu L/Cpl Liancheuva kha a ú a nih thu leh, a chanchin an buaipui lai mek chungchang thuah a lo ni a.
Maj. Gill-a, Mangmuaia tia a hming an vuah kha Hnahlan khaw mipui tan khan a sual hle niin an sawi a, hei hi lehkhabu ziaktute ziah aṭangin kan hmu thei awm e. Hnahlan khaw titi inrochun zelah pawh a sual thu hi hahîpa sawi chhawn zel a ni.
Pu C. Lalaudinga chuan Documentary of Mizoram War of Independence 1966 to 1986-ah article ‘Hnahlan Camp CO Major Gill-a thah thu’ a ziak a, a ngaihnawmin chhiar a manhla viau mai. Phek 344-ah ṭawng letttu Pu Kaphranga a huat em em thu te, a vun lihsak a tum thu leh, Republic Day lawm nan talh a tum thu a sawi te kan hmu a. Hnahlan khaw chhung phur rihzia leh VC-te tan khaw chhunga awm a nawm lohzia te an beng a thlen thuai vanga khatih lai huna bialtu – Murlen ram chhunga Lalvunga Battalion Camp-a volunteer hotute’n MNF volunteer-te Hnahlana an tirh thu te kan hmu a ni.
Phek 346-naah, Liancheuva chu SLR (Self Loading Rifle) akin butupuan ko bat a sin a, hruizên leh bayonet a pai bawk a, kawngkhar chu a kik a, tih te leh Mangmuaia (Maj. Gill-a) an kah hlum dan kan hmu a ni.
Khatihlai huna mi pawimawh tak lo lang Pu S.T. Khama kha, khatih hun laia Hnahlan khuaa lehkhathiam tlemte zinga mi a ni a, Major khan a ṭawng lettu atan a nula rimnaah khan a hruai a ni awm e. Pu S.T. Khama huaisenna leh remhriatna khan tawrhna nasa lutuk tur lakah Hnahlan khaw mipuite a chhanhim hle a ni awm e. Major Gill-a leh amah an kah hlum behbawma titite hi a ngaihnawm riau mai a, a ṭhen a zar i han tarlang teh ang.
• Major Mangmuaia hre pha kha chu rualú lampang in ni ang e. Sap ṭawng hawh ila, in senior ve ṭan mai awm e. Manipur Lamka-a pawl sarih zir zova U V. Lalchawimawia, Khawpuimawia leh u Laltlana te kha (a ni ta awm e) hawin Hnahlan kan thleng a. Kan thlen hnu rei lo teah khan Mangmuaia chuan khaw chhung mi awm mai mai U Malsawma te kha manin a sawisa hrep hrep mai a. Chumi hnuah, U VL Chawimawia chu Lamka—a lehkha zir kan haw hlim chu a rawn man ve ta nawlh mai a. Nasa taka sawisain, an sawisa hlum dawn nge, Central lamah an thawn ang tih a hriat loh a ni. An vua a, chaw ei mumal lovin an siam a. A retheihthlak khawp mai. Tuk tin chaw, pawn lam aṭanga pek a nih avangin a hmuh theih a. Tin, Camp pâwnah êkin a awm avangin an e tur kal vel kan hmu thei a ni. Tuk khat chu, a inthiar tur kal kha hruia an kaih dul laiin, a kaitu inrin loh lai takin a tlan thut a, kham kotlangah a tlan thla a, hnim buk hnaivai têah a biru nghal a. Kah zui a ni a, a rang thei ang berin silai nen kap chungin an um zui ta zel a. Farluiah a tlan thla a, Kurung lui zawh thlain, Ṭiau pawh a thla a, Champhai SDO (Civil)-ah a in-report a ni. Ka ngaihtuah let hian a finthlak hlein ka hria. Civil SDO lehkha ṭha tak nen a lo haw phei a, Martial Law hnuai loah chuan Civil Administrator te chu lal zawk tak an ni a. U Chawimawia chu Major Mangmuaia chuan engmah a tih thei ta lo a ni. He thil thlen hun hi kum 1969 daih tawh kha a ni ta awm e.
• Hnahlan Major an kah hlum zan hian Pu Lalsangluaia inah chaw ka ei a, Major chu a lo leng a, rei lo teah a chhuak leh mai a, chaw kan ei kham hmain silai a ri a. ST Khama’n Major thih thu a rawn sawi a, sipai camp-a report turin a lo ti a. A report hnuah tlangau a lo au a: Mi zawng zawng Dilzawlah chhuah vek tur, tlangval tlawmngaiin Major ruang Camp-ah zâwn chhoh tur an ti a. Kei pawh Major ruang zâwn turin ka chhuak ve a, ka zâwn ve ta a. Hruizênin a áwm velah a lo la invêt nual a. Chumi hnuah mipui Pi Rovi tuikhur bul tlangah awm tur an ti leh a, mipui kan insawn leh a. A tuk tlai lam deuhah thlawhna a rawn thlawk a, sipai lal lokal be turin VC leh mi pawimawhte an kal a, Pu Vanlalnghina pawh a tel ve a. Sipai lal chuan khuaa haw leh vek turin mipuite chu a ti a, lawm takin mahni inah kan hawng a. Keini chhung chu ka pain, “Ar i talh ang, a lawmawm em mai,” a ti a, ar kan talh a, puar takin chaw kan ei ta a ni.
• Major Gill-a kah hlum zana Pi Rovi tuikhur lam pana zan thim hnuaia mangang taka kan kal dûl dûl laia Pi Khuangbaki’n a fanu a tibo a ni chêk ang chu, “Hunlawmawm...” a ti luah luah mai leh, Pu Chhunthuana puan tibovin "Ngotekherh, a duma ṭial ka tibo a, a lo chhar in awn em?" a han ti kha a va inhmeh lo e áw.
• Khami zan reizia kha áw. A tuk zing rilṭamin builukham hnahte kan ei a, Pi Rovi tui te kha kan in nasa mai.
• Kan khuaa India Major kah hlum ṭuma sipai lal lo kal hi Lt/Maj. General GFR Jacob, khatih laia India Eastern Command niin an sawi. Amah kha India-in East Pakistan a liberate ṭuma chanvo pawimawh ber, General Manekshaw-a tih loha changtu niin, Pakistan General Niazia in-surrender tura hmintu pawh a ni awm e. Indian Military history-ah chuan 'Liberator of Bangladesh' an ti a. Kolkata lam mi mah ni se, chhui chian chuan Jew/Isarealite thisen kai niin, Baghdad lam chhuak Jew niin thlahtuah chuan an sawi. Indian history hun pawimawh taka mi pawimawhin kan khua a lo tlawh leh, thu lai la taka thutlukna a siam pawh kha a pianna bulbâl han chhui chuan a lo awm viau e.
• Major Gill-a kah hlum a nih zan hian field sangah min khawm a. Hnahlan pa leh pa lo hriat hran nan Pu C. Remmawia kha pa hming zawng zawng an sawitir a. Pu C. Remmawia khan a sawi kim vek thei a ni. RP Gate-ah te min khalh chho a, Pi Rovi tuikhur thlen hma Sahbuaktlangah min riahtir a. A tuk chawhnu herah Major General lo kalin haw phalna a rawn pe a, kan hlimin kan lawm hlawm khawp mai.
- Hrangchhuana Sailo, Mb: 9436352280/ 8837095663. Email: hsailo_pg@yahoo.com