TUNLAI TITI: Chief Minister thusawite hi
Tunlai hian kan Chief minister Pu Lalduhoma thusawi ṭhenkhat chuan sawi a hlawh hle a, opposition party lian ber, Mizo National Front phei chuan a thusawi hi an helh hle a, an awm mai mai thei lo.
Foreign Contribution (Regulation) Act Chungchang
India sawrkar laipui chuan he Dan, 2010 a Congress sawrkarin a din hi BJP sawrkar chuan siam ṭhat an tum mek a. He Dan siam ṭhat turah hian FCRA aṭanga thil din reng reng chu sawrkarah pêk tur a ni tih a awm tel a. Hei ber hi Mizo mipui chuan kan pawm theih loh niin a lang. Pu Lalduhoma hian hemi chungchang sawrkar laipuia thlen dan turah Kohhran hruaitute rawnin hma a la mek a, Home Minister Amit Shah chuan FCRA hnuaia sum lo hman tawhnate chu khawih an nih loh tur thu lo hrilhin hei hi Mizo mipui pawhin kan pawm tlâng niin a lang.
Ama'rawhchu FCRA siam ṭhat chungchang a lo rik veleh khan opposition party lam chuan ruling party dem zawngin sawi neuh neuh an nei hman a, "Opposition an ni a, an tih tur an ti," ti pawhin sawi ta i la t'un min dem awm lo e. Chutihrual erawh chuan a thawk a phita ruling sawisel nghâl zêl hi inchhirna thlentu a ni thei ve tlat mai.
Mizorama Muanna Thlen Dan Chungchang
Innerline Permit, ILP tia kan hriat lar zawk hi kan Chief Minister hian awlsam takin sawrkar laipuiin min hlih sak thei ti lam hawi zawnga a sawi chuan MNF party rilru a tina hle mai a, Pu Lalduhoma hi Central sawrkar ngam lo, pawnfên féng tlak a ni an ti hial a. Mizo mipa pawnfên féng tura in tih chu Mizo society-ah chuan mualphona leh thil zahthlak tâwp kháwk a ngaih a ni a, a tuartu tan chuan a na duh hle ang.
Mizorama rèmna a lo awm theih nana sawrkar laipui leh Mizo mipui aiawha MNF underground-in inremna an ziah chungchangah hian Pu Lalduhoma hian a khabe a sêp sual ve deuh niin a lang. "Memorandum of Settlement" (MoS) tia ziah a ni chung pawh a, "Memorandum of Agreement" (MoA) tih leh, "Memorandum of Understanding" (MoU) tia a sawi hi a pawi a, thil zùt mam harsa tak niin a lang.
A chunga sawi tâk, MoA leh MoU te hi MoS nen an hmanna a dang a. Ka hresual a nih loh chuan MoA hi sumdawnna lam leh thil intihsak (service) lama thawh honaa inremna an ziah sawi nana hman a ni tlangpui a. MoU hi a chhunga thuziahin a zir leh zir lohah Dan thuhnuaia kalpui theih emaw, Dan hnuaia thu tling lo emaw a ni thei a. A tlangpui thuin inhriatthiam tawnna anga ngaih niin Dan hnuaiah kenkawh a harsa deuh ṭhin.
Memorandum of Settlement hi chu a tlangpui thuin Dan hnuaia kenkawh theih, kenkawh a nih loh chuan Court-a kal theih a ni a. MoA leh MoU te ai hi chuan Dan hnuaiah a chak hle zawk a, chuvangin MoS hi MoA emaw, MoU emaw anga ngaih chi a ni lo a, sawi pawlh loh hram a ṭha hle.
ILP chungchanga kan Chief Minister thusawi hi chu a dik a, ILP hnuhdawh a nih leh nih chungchangah chiang takin MoS-ah hian "in consultation with the Government of Mizoram" tih a inziak a. Hemi awmzia chu, "rawn chungin" tihna a ni. Sawrkar laipui hian, "In ILP hi a hnawksak ta riau mai, ṭhiah kan duh a, enge in ngaihdan," an rawn tih chuan kan ngaihdan hi kan sawi thiang a, "Ṭhiah kan duh lo bur," pawh lo ti i la, "A, zau taka thil kan han thlir hian ṭhiah mai hi ṭha zawkin kan hria a, kan rawn ṭhiat dawn," ti ta se, Dan hnuaiah ṭanhmun kan nei tam thei dawnin a lang lo.
Mi ṭhenkhat chuan Bengal Eastern Frontier Regulation Act 1873 avang hian India sawrkarin ILP hi a ṭhiat ngawt thei lo an ti a. Hei dikna chen awm mah se India Danpui hi siam danglam a ni fo a, chu chuan min nghawng ve thei a ni. He 1873 Dan hi kenkawh reng la ni tho mah se, India Constitution hnuaia kenkawh a nih avang hian Bengal Eastern Frontier Regulation Act, 1873 hnuaia Dan te hi ṭhiah emaw, siam danglam emaw theih a ni. ILP chungchangah hi chuan thuneihna emaw, inrawlh theihna emaw kan nei tam lo hle tih hi Mizo mipui hian kan pawm a ngai awm e.
ILP hi tlemin sawifiah han tum ta i la. Inner Line chhung a mi ni lo, entirnan Mizoram angte hi Outerline, inner line pawna awm kan ni a. ILP-in a tum tak zawk chu tribal-te chenna hmun leh an inrelbawl dante tih khawloh emaw a nih loh nan sawrkarin inner line chhunga khawsate a khuahkhirhna a ni a. Permit an neih phawt loh chuan Outer Line-a kal turin Inner Line hi pêl thei lo a ni. Mi tam zawk chuan Innerline chhunga awm emaw kan inti ṭhin a, Innerline pawna awm kan ni zawk a ni.
Mizoram Human Rights Commission Chungchang
Pu Lalduhoma'n Human rights Commission hi loh theih loh avanga din hram kan ni ti hawi zawnga a sawi hi a pawi tak zet mai. Dan lama kan mithiamte hian engtin tak lo ngai ve maw. Mihring tu pawh hian rights (chanvo) kan nei ṭheuh a, misual engang pawhin chanvo a neih chu Court hmaa a thiamthu emaw, misual a nih loh thu emaw sawi theihna hi a ni.
Khawvela Dan zah lohna leh Dan palzutna tam ber chu mihring dikna chanvo hlih sakna hi a ni a. Dan rorelna hnuai (due process of law) a mihring kan khawsakna theihna tur hi democracy-ah chuan thil pawimawh zinga pawimawh ber pakhat a ni.
Sual kan dona kawngah hian Mizote hian he human rights hi kan ngaithei ngai lo a. Dan hnuaia dan kalha chete chungthu rel ai chuan mahni duh dan anga an chungthu rel hi kan duh dan a ni a. Hei hi "mobocracy" an tih chu a ni. Mobocracy hi democracy hnuaiah chuan a leng thlawt lo. Hrilhfiah dan awlsam ber chu -
* Democracy–rule by the people (through systems, laws, voting).
* Mobocracy–rule by a crowd acting on impulse or emotion.
Kan Chief Minister zahawm takin "Misualin Human Rights Commission hi an hmangsual ang tih a hlauhawm" a tih hi hriatthiam a har hle mai. A tlukpui ni a lang chu, "Ukil te hi misualin thiam chan nan an hmang ang tih a hlauhawm," tih hi a nih hmel.
Dan rorelna hnuaia misual nia kan hriat chungchang rêl ai chuan mipui kuta hlan mai ṭha zawk ni awm taka ṭawngkam chhuah hi kan ram hruaitute hian a ching riau mai a, a pawi hle a ni. Democracy ramah chuan ram hruaitute chu Dan rorelna leh zahawmna kengkawha vawng nung tura ngaih an ni a. Kim Jong Un-a te, Vladimir Putin-a leh Donald Trump-a te ang a Dan pawisakna nei lek lo a khawsak hi ram nuam thlentu a ni ngai lo. Trump-a rorelna hnuaia tuna USA awm dan te khu khawvel hian a dem a, modern democracy din chhuaktu USA khu a ram mipuite chuan hrehawm an ti hle tawh a ni.
Dik tak chuan kan sakhua, Kristianna pawh hian mihring chanvo dik tak in lak sak chu a remti chuangin a lang lo. Bible chuan misualte chu nakinah an chungthu ngaihtuah a nih tur thu min hrilh a. Pathian pawh hian misualte hi rorelna hnuiah a din tir dawn tho a, a pawng-a-puiin a hrem nghal ngawt dawn lo niin a lang. Rorelna hnuai ni lo, keimahni duh dana misual chungthu kan rel duh a nih chuan democracy ram ni lo in eng "cracy" emaw ber ram kan nih a ngai.
Human Rights Commission kan din thei ta hi lawm taka ruanga pawi a tih thu kan Chief Minister-in a sawi hi chu a vanduaithlak tak zet a. Democracy kalh zawngin mipui a fuihpawrh tih a inhre lo a ni mahna. Mahse ngun taka a inngaihtuah chian chuan a thu chhak chhuah hi pawi a tih ve tho a rinawm a, chuvangin tunhnuah chuan mihring dikna chanvo humhalh chungchangah hi chuan a ṭawng fimkhur tawhin a rinawm a, hei hi a duhawm hle bawk.
- David M. Thangliana