Pawl 3 zirlaibu dik lo kha: Tu nge a mawhphurtu?
Tlem lai deuh aṭanga khan pawl 3 Environmental Science zirlaibu phek 56-na chu khawi khawiah emaw hmuh tur a tam hle a, kei pawh hian ka dawng nual a ni. Hetianga an inthawn kual vak vak chhan hi eng dang vang a ni lo va, zirlaibu phek 56-naah thil dik lo a awm a ni. Facebook, WhatsApp leh Instagram lamah miin an ziak ṭeuh tawh a, kei pawhin Facebook lamah ka nem kai ve zuai. Mahse, ngawih mai ka tum rih lo. Mizo hnam hi ka hmangaih ve avang hian Mizo ṭawng hi ka ngai pawimawh tel a, hetiang lamah hian ka thîkthu pawh a chhe viau mai.
Ṭawng hi eng nge?
Ṭawng hi thumal rem khawm satliah emaw, thil nih dan leh nih phung kan inhrilh chhawnna emaw, kan inbiakna emaw a ni satliah lo. Mihring kan nihna avanga kan chhehvela thil awm leh thleng te, chungte nena kan inkungkaihna te, kan mihringpuite nena kan inlaichinna te, engkim kan hriatthiam dan, hmuh dan va puan chhuahna a ni. Chumi awmzia chu – Mizo ṭawng hi a hnam anga kan thil hriatthiam dan leh pawm dan, thil nihna kan hmuh ve dan puan chhuahna a ni. Ṭawng hi mathematics leh science te angin mi (hnam) zawng zawng tan a inang vek lo a, sap ṭawng chuan a universal lo kan ti thei ang. Chumi awmzia chu, ṭawng hi kan hnam chin dan leh khawsak phung (culture leh tradition) mila kan neih ve liau liau a ni a, kan hnam nihna (identity) kengtu a ni.
Tuipui bialtu MLA Pi Prova Chakma-i chuan Assembly House-ah Mizo ṭawngin thiam takin thu a sawi par par mai a. Mizote khan kan lawm nghal viau a ni. Mahse, hei hi ngun deuha chhût ngai thil a awm. Mizo ṭawng a thiam avang khan kan lawm satliah a ni ringawt lo va, amah kha Mizo ṭawng a thiam khan, Mizo hnam nihna a rawn ṭâwm tel ve tihna a ni. A hnam ang zawngin kan pawm leh pawm loh chu thu hran ni se. Mizo ṭawng thiam a nih khan Mizo chhungkuaah a rawn intât lut ve tlat tihna a ni a, kha kha keini tan a lawmawm tlat a ni.
Mizo naupang China, Japan, Italy leh USA lama mi, an pate zawk hnam dang, mahse, an nute Mizo an nih avanga Mizo ṭawng thiamte pawh kan lawm em em! An hmel avangin emaw, an awmna avangin emaw, an duhawm (cute) em avangin emaw kan lawm a ni ngawt lo va, Mizo ṭawng an thiam khan Mizo hnamah an nute khan an lo baptis a ni. An pate hnam dang ni mah se Mizo ṭawng an thiam khan Mizo hnam an lo la ni ve duh tihna a ni tel a, kha kha kan tan thil lawmawm tak a ni!
A tlangpuiin kan tlangmipuite nena khaikhinin Mizote hi hnam dang ṭawng kan thiam mawh khawp mai. Kei pawh hi vai ramah kum 17 zet ka awm tawh a, Hindi hi ka la thiam lo! Class room-ahte hian fiamthu ka thawh duh chuan Hindi-in ka ṭawng mai zel; zirlaite hi an nui dur dur zel a ni. Kuki, Naga, Khasi leh Arunachal lam unaute chuan an thiam zung zung laiin keini chuan hnam dang ṭawng thiam kan harsat viau. Hei pawh hi anthropology zirna lam aṭanga kan thlir chuan, keimahni hnamah kan chian (well-rooted) avang a ni. Hnam dang ṭawng kan thiam rual rualin an hnamah kan va in-baptis nghal tihna a nih ber a. A chhan chu an ṭawng kan hmanpui tawh miau chuan an thil hriatthiam dan leh hmuh dan kha kan ṭawmpui ve tawh tihna a ni. Chuvangin, ṭawng hi hnam nihna (identity) nen a inkungkaih tlat a, kan fimkhur a ngai a ni! Mizo ṭawng hi a thi a nih chuan Mizo hnam pawh hi a boral ve nghal mai dawn tihna a ni ber mai!
Zirlaibu dik lo chu
Pawl 3 Environmental Science zirlaibu, Mizo ṭawnga ‘Hawi vel ila’ tih bu phek 56-naah hian Mizo ṭawng dik lo a awm ṭeuh mai a. He zirlaibu hi NCERT lama mi, sap tṭawnga inziak, Mizo ṭawnga an leh a ni. Hemi pheka a inziak dan ang lovin, sanghawngsei hian thing hnah a ‘ei’ ngai lo va, a ‘pet’ zawk ṭhin. Sava hi a puiin a ‘enkawl’ ngai lo va, a ‘châwm’ ṭhin a ni zawk. Savain ‘bûk’ a ‘sa’ te an ti mai mai a; sava hian ‘bûk’ a sa ngai lo va, ‘bu’ a ‘chhep’ ṭhin. Sava hian a bu chheh nan hmawlhtê a hman a rinawm loh hle bawk!
Sap ṭawng zirlaibu lama ‘tailorbird’ an tih hi ‘kawlhawk’ tiin zirlaibu siamtu hian a let mauh mai bawk a! A lem aṭang pawh hian daikat emaw, hnahkhawr emaw a ni tih hriat sa reng. Daikat leh káwlhâwk chu sava inang lo lutuk – Mizoin sava kan neihte zinga tê ber zinga mi leh a lian berte zinga mi a ni. Zirlaibu siamtuin a hre hrang lo hi a mak tak zet! SCERT hian zirlaibu dang zawng zawng an website-ah an dah laiin he lehkabu kher hi chu an lo dah tel l. An lo hlip thla hman nge ni? Kumina tihchhuah (publish) leh hman ṭan a ni a, copy 15,610 lai an chhu nghe nghe. Phek dang pawh han thlithlai a ṭha viau mai; kan la en zel ang chu.
Táwngpáwng leh tawp (literal translation) a ni em?
NCERT lam, sap ṭawnga inziak nen han khaikhin ila, Mizo ṭawnga an lo chhawp chhuah dan hi chîk takin en bawk ta ila. Thil chiang deuh lang pakhat awm chu – táwngpáwng leh tawp (literal translation) a ang lutuk hi a ni! A awmzia chu, sap ṭawng thumal kan hriatthiam dan milin kan let tawp tihna a nih chu. Sap pa chu a han hawi vel a, ramsa leh sava, thing leh maute chu ama ṭawngin hmuh dan leh hriatthiam dan (conceptual category) a nei a. Chutiang bawkin Mizote pawhin kan chhehvela ramsa leh sava, thing leh mau, adt., hi va hriatthiam dan leh pawm dan (conceptual category) hrang kan nei ve a; chu chu keimahni ṭawngin kan sawi chhuak ṭhin. Entir nan, ramhnuai (forest)-te hi sapho hriatthiam dan leh kan hriatthiam dan a inang lo khawp mai! Kan hmuh dan leh pawm dan chu sapho nen a inan miau loh avangin kan sawi dan pawh a inang lo tihna a nih chu. Hemi avang hian ṭawng thumal kan rem khawm dan (sytax) pawh a inang diak diak thei lo!
Zirlaibu siamtute hian Mizote’n eng tin nge kan va hriatthiam ve, kan thil hriatthiam leh pawm dan chu eng tin nge kan puan chhuah ve tih lam an va ngaihtuah thleng lo a nih hmel khawp mai. Mizo ṭawngin eng tin nge kan va hriatthiam tih lam an va ngaihtuah lo a ni ber! Sanghawngsei hian chaw atan thing hnah a ring a ni maithei, mahse, mihringte angin va ei ve thin angin Mizote hi chuan kan hrethiam ngai lo a, chutiang zawng chuan kan pawm ngai lo. Chutiang zelin, mihringte chuan bûk kan sa ṭhin niin kan va hrethiam a, mahse, savate chuan bu an chhep ṭhin tlat a ni. Hei hi kan sawi chhuah dan a ni satliah lo va, Mizo hnam kan nihna avanga kan hriatthiam dan a ni ve tlat! Sap ṭawng lama ‘Sunbirds and butterflies drink nectar’ tiha ‘drink’ lai tak hi ‘in’ tia let lovin ‘dáwt’ tiin an let thung a; hei hi a leh dan tur dik, Mizote’n kan sawi dan a ni. A dangte pawh hi hetiang ang hian han let se, a fel vek mai tur!
Mizo hnam thil pawikhawihna a ni
MNF ministry hun laia pawl 9 – 12 science zirlaibu Mizo ṭawnga an leh khan endiktu (peer review)-ah ka ṭang ve a, ka ngai pawimawh bawk a, ka tlaivar deuh fo a ni. A chhan chu Mizo hnam thil a ni tlat. Kan inchei dan, kan sakhua, kan ei leh in, kan in leh lo, kan chenna ram chauh hian kan hnam nihna (identity) a keng lo va, ṭawng hi a pawimawh berte zinga mi a ni tih kan sawi tawh, a tir lamah. Ṭawng veitute pawh hian thlir dan inang lo tak tak kan nei nual a, a humhalh dan tur chungchangah pawh ngaihdan a inang diak diak lo. Mahse, kan pawm tlan em em chu – ṭawng hi a thi thei tih hi a ni. A thi thei a nih chuan ṭawng hi thil nung ang a ni tihna a nih chu. Thil nung ang a nih chuan ṭhang lian zel thei, hmasawn thei a ni tihna a ni tel bawk!
Eng tin nge kan châwm seilen ang? A thi tur lakah eng tin nge kan inven ang tih hi a pawimawh ta em em a ni! Ṭawng tihthih dan awlsam ber pakhat chu – ṭhangtharte hnena hlan chhawn loh hi a ni. Helaia ṭawng inhlan chhawn lohna (intergenerational discontinuity) avanga ṭawng thi tur kan sawi rual hian, elementary sikul pawimawhna i mitthla thei nghal em? Kan ziah tawh sa hi chhiar nawn leh la, ṭawng hi a nun zel theihna tura hmanraw pawimawh ber chu – pawl hniam lama zirlaibu aṭang inzitirna hi a ni tih pawh i hrethiam thei ang. Mahse, kan zirlabu siam dan aṭang hi chuan inhlan chhawn lam ai mahin, kan chhu chat zawk a ni tih pawh kan pawm tlang thei awm e!
Naupang hian in lamah chuan ṭawng hi mâwlmang (natural) takin an thiam ve tawp a. Kan fiamthu thawh aṭang te, inkoh dan aṭang te, inlawm dan aṭang te, thawnthu aṭangte leh kawng hrang hrangin an lo thiam ve tawp ṭhin. Sikul an luh chiah khan ṭawng kha awmze nei takin an lo hrethiam ve chho ṭan a. Awmze nei taka ṭawng hriatthiam theihna (linguistic standardization) rahbi pawimawh tàwpkhâwk hi zirlaibu aṭanga an dawn a ni. Nang leh kei, ṭawng lama zirna thûk neite thlir dan angin zirlaibu kha an va hmu thiam ve lo va, an beng rawnga lut tam, an mita an hmun zin apiang an vawng tam a; chutiang chuan an zir a, an thiam ṭhin. Elementary lama Mizo ṭawng zir pawimawhna leh ṭangkaina a chiang leh zual awm e!
Sikul chu zirtirtute zirtirna hmun, mithiamte ziak zirlaibu zirna a nih miau avangin ṭawng dik lo zawk pawh ni mah se naupang chuan an dah chungnung zawk zel a. Chuvangin, ṭawng chu a bo ṭhen hlek hlek zel dawn tihna a ni. Pawl 3 Environmental Science zirlaibu phek 56-na aṭang chauh pawh hian kan hrethiam thei em aw? Kan lehkhabu siam dan aṭanga chhût chuan Mizo hnam hian kan chhehvela thil thleng sawina ṭawng thumal pali–pet, chhep, bu leh châwm tihte chu kan vuiliam mai a ngai dawn tihna a nih hmel viau mai!
Mizo ṭawng hi kan hman reng a, kan inhlan chhawn loh miau chuan eng ang pawn humhalh tum mah ila a thi tho tho dawn! Ṭhangtharte hian an lo thiam ve zel loh chuan Mizo ṭawng lehkhabu sang za tel pawh nei mah ila, kan mangṭha a ngai dawn tho tho! Khaw tinah Mizo ṭawng humhalhna library pawh nei ṭeuh mah ila, chhuan tharte hian kan ṭawng hi an hriat ve loh chuan kan vui liam mek zel tihna a ni tho tho. Mizo ṭawng ni lo ṭawng danga kan ṭawng hunah chuan chumi ṭawng hnam chu kan ni mai dawn a ni; hnam dang kan ni tawh dawn tihna a nih chu! Chuvangin, zirlaibu dik lo hi Mizo hnam pawikhawihna a ni a, ngaihzam mai chi a ni lo!
Tu nge a mawhphurtu?
Mizorama ka lo haw hian sikulah thu ka sawi ṭhin a. Thil pawi tak pakhat, ka rilru luah reng ṭhintu chu, zirna chungchangah pawl hniam lam (elementary) aiin pawl sang lam kan ngai pawimawh tlat hi a ni. Nu leh pa, zirlai leh zirtirtu, sorkar thleng hian a pawimawh zawk – zirna innghahna tak tak, elementary lam hi kan lo ngaihthah viau mai! Naupang an ni a, an mamawhte sawi chhuak turin pawl emaw pawh an nei ve lo a ni maithei, mahse, kan ngaih pawimawh a ngai a ni. Tuna kan zirlaibu dik lo chungchangah pawh hian a chiang reng! Phek 56-naah hian tlar tlemtê a awm a, zirlaibu siamtu leh a endiktu tan chîk tak leh ngun taka chhiar kha thil har a nih pawh a rinawm loh! Mahse, an ngaih pawimawh loh miau chuan tlemtê pawh ni mah se, thâ leh zung sen a har ṭhin a ni.
Sorkarin hetiang ang zirlabu kan tu leh fate a han zirtir mai hi a mak! Hetiang thil pawi lutukah hi chuan Education changtu minister hian mawhphurhna a la ngam turah ka ngai. A chhan chu kan thil buaipui hi thil inmawhpuhna ho tak a ni lem lo tlat! Hnam thil a ni. Mizo hnam ṭawng ngai pawimawh lo minister kan nei dawn a nih chuan ZPM sorkarah hian kei chuan rinna ka nghat thei lo vang. Chutiang zelin, Education Reform Committee, Mizo ṭawng chungchanga hma la duh tur kan nei lo a nih chuan sorkar lai hi ring ngam har ka ti hle ang!
Sawi tawh angin, keini puitlling hian Mizo ṭawng hi dik takin hmang fo mah ila, kan fate kan hlan chhawn loh chuan kan ṭawng hi a thi dawn! Tuna lehkhabu pawh hi a dik lohzia sawi chiamin, ziak kûr ngial mah ila, ṭhangtharte a dik lohna leh hetianga tihsual a pawizia kan hrilh loh a, a dik zawk hlan chhawn dan kawng kan dap loh a, hma kan lak loh chuan kan ṭawng hi thlanmual kawng kan zawhpui mek reng tihna a ni! Kan Minister, Education Reform Committee, Mizoram zirnaa kan nu leh pate hian he thil dik loah hian mawh la ngam se; tih dik leh bakah, a thlen leh tawh ngai lohna turin hma la se la a duhawm hle!
Mizo ṭawng hi zan khat thil thuah a thi nghal tawp dawn lo, hetiangte hi zawi zawia tithitu, ṭawng tana cancer natna hlauhawm ber a ni! MZP leh MSU te hi Mizo hnam nih tinuamtu, hnam humhalhtu leh hmasawnna buaipuitute an ni. Tuna mi phei hi chu anmahni lam thil – an thîkthu chhiat em emna a ni. Kan pawl lian ber YMA pawh ngawi mai lovin, hnam chhan turin lo pên chhuak ve thei se la aw. Mizo hnam a ral loh nan kan pawl chhuanvawrte hian chak takin hma han la se a va lawmawm dawn em!
Tlipna
Engpawhnise, Education changtu Minister hian he thil thleng hi a dik lo a ni tih pawm ngam se. A dik lo hi tih dik leh bakah, a pawizia thlengin mipui min han hrilh (educate) thei se a lawmawm lehzual ang. Mizo ṭawng hmasawn theihna tura pawl ding zawng zawng te, kan mithiam – university leh college-a mi zawng zawngte pawhin he thil hi Mizo hnam tan thil ṭha lo tak a nihzia mipui nawlpui hei aia nasa hian min han zirtir ṭha leh se la a va ṭha dawn em! Kan en liam zel chuan Mizo ṭawng suih zuihtu zingah kan tel ve tihna a ni. Kan hnam a ral loh nan Mizo ṭawng hmasawnna i ngaihtuah zel ang u.
- Dr. Krista Roluahpuia, IIT Gandhinagar