Mizo Ṭawng Hmakhua

Mizo ṭawng hi a dingchang (survive) thei ang em, tih hian tunlai chu rilru a mawlh hle mai. Mi thiamten an chhut danin, kum tin ṭawng (languages) 9 zel hi a boral (extinct) a, tun aṭanga kum 80 vel, kum 2100-ah chuan tuna ṭawng hman mek zinga 50%-90% vel chu boral turah an ngai bawk. Tunah hian khawvela ṭawng awm, hmangtu la nei hi 7000 vel ni-ah an ngai a; a awmzia chu, tun aṭanga kum 100 a ral leh meuh chuan khawvelah hmangtu nei ṭawng hi 1000 vel chiah a awm tawh dawn tihna a nih chu. Chung zingah chuan Mizo ṭawng a la tel ang em?

Ṭawng hi thil nung a ni, an ti fo ṭhin. Thumal hi ṭawng hmangtute hun lai milin a insiam thar zel a, hmanna awm tawh lote chu kalsanin mamawh milin a thar a lo chhuak zel a ni. Kum 150 kal taa Mizoten an hriat miah loh tur Mizo ṭawng thumal, hnam dang ṭawng aṭanga kan lak ni si lo hi ṭhahnem tak a lo chhuak tawh a. Bialnu/bialpa kan tihte pawh hi kum 50 vel kal taa an chîn thar a nih thu hi Thu leh Hla chanchinbu hluiah lamah chhiar tur te pawh a awm. Chutiang zelin tunlai ṭhalai ṭawnga sawi theih – zei, bon/bawn, chhas adt. Chung zawng zawngte chu han thawh khawm chiam dawn ta ila, a tam ve fu ang.

Chutih rual chuan kan hman tawh meuh loh pawh hi, kan chher thar aiin a tam zawkin a rinawm. Kan tualzal nun a inthlak a, kan eizawnna hmasa kan bansan hret hret a, pi pute chin ṭhin tam tak kan kalsan tawh a, khang thila an thumal leklamte kha tunah chuan hmanna a awm ta meuh lo. Ṭhangtharte phei chuan hriat loh an ngah ta lehzual a, ṭhangthar lehzualte phei chuan an hre tlem telh telh ang. Entirna pakhat han tar lang ila. Chhungkaw tam tak chuan tapchhak an nei tawh lo va, tapchhak leh a chhehvela thil awm hrang hrang – chaicheh, suankual, chhemthei, lungthu, vut, rap adt. te tapchhak a bo rualin a bo tel nghal a. A taka kan hman tawh loh a nih avangin kan ni tin ṭawngah a tel tlem tial tial a. Ṭhangtharte tan ngat phei chuan thumal mikhual chan a chang ta. Mita hmu ngai lo, benga a hming hre ngai bawk si lote tan chuan hriat ngaihna a awm ta lo va, inhrilh fiah pawh harsa tak a ni ta. Chutiang deuhva thumal thar piang aia thumal awm sa hman lohva dah ṭawl hi a tam zawk a nih chuan, eng nge kan hmabak ni ta ang le?

Tunlai kan khawsak dan leh nunphung hian kan ṭawng hi a tichep telh telh bawkin a lang. Mizo ṭawnga a tlukpui kan neih thumal ngei ngei pawh hi, sap ṭawnga sawi kan chîng ta em em mai a. Hei hi changkang zawka kan ngaih vang te, kan sawi tum fiah zawka kan ngaih vang te, a Mizo ṭawnga sawi dan kan hriat loh vang te a ni maithei. Kan ṭawng hman thu hlawm (sentence) khatah Mizo thumal a awm tlem telh telh a, khawpui mi tam tak phei chuan a hmingin Mizo ṭawng kan hmang ve chang chang a ni ta chauh mai. A manganthlak teh asin.

Chu lo lehah chuan, khawvel hmasawnna avangin kan ṭawng hi neksawrin a awm zel lo thei lo. Khawvel changkanna tuartu hi keini chauh kan ni hek lo. Thil siam chhuah leh hmuhchhuah a pung zel a, a siamtute ṭawng tihausatu leh thumal tipungtu a ni zel a. An thil siam chhuahte chu hmun kilkhawr berah pawh kan ni tin nuna tel lo thei lo khawpin kan lo hmang ṭangkai ve zel bawk a, Mizo ṭawnga a tlukpui siam chhuah kawngah kan ṭuan a fum bawk si a, kan ni tin inbiaknaah hnam dang ṭawng thumal kan seng lut tam telh telh lo thei lo ve bawk a ni. Hei hi han ven chiam theih pawh a ni lo maithei.

He khawvel hi a chak chak lalna a ni ringawt tawh lo, a fing fing thuneihna a ni tawh zawk. Kan ṭhian naupang Sande Sikul zirtirtu ṭhenkhat sawi, ngaihtuahna luah em em ṭhintu pakhat chu, Sande Sikul naupang ṭhenkhat, Mizo ṭawng hmang duh lo an awm tlat hi a ni! Aizawla ṭhian dang, naupang Sande Sikul zirtirtute han zawh zau pawh hian hetiang zirlai nei hi an lo awm fur mai! Thu awih harsa tak, thu dik a nih avanga pawm loh theih si loh a ni ber. Mahse, mak ka ti lo. Kan fate chu sikul kai rual an nih aṭangin sap sikul (Mizo tâ ni si)-ah kan kaitir a, sikul ṭhenkhatah phei chuan Mizo ṭawnga ṭawng te kha an phal lo zawk a; sap ṭawng zirna (spoken english) sikul ang lekah an chhuah a nih ber chu! Chu chu naupangin an ṭhanlenpui a, Mizo ṭawng han thiam chi ziazang an ni lo. Mahni pianpui ṭawng hnualsuat zawnga zirna kalpui hi eng ang zirna nge ni ngai le?

He hrichhia hi Mizo ṭawng hmakhaw ngaitute tirum vawng vawngtu a ni zel dawn. Mizo ṭawng hnualsuat hauh si lovin sap ṭawng, khawvel ṭawng (universal language) a nih avang pawha kan inzirtir tur a nih laiin, kan ṭawng hi neksawrin a awm ta hlauh va. Heti hrim chuan Aizawl nu leh pa tam tak hian an fate hi Mizo ṭawngin an la be thei lo thuai dawn. Chhungkaw tam takah an ni hial tawh maithei. Nu leh pate ṭhenkhat phei chuan an fate chu sap ṭawng hlirin an be ṭhin te pawh an ti a nia. Sap ngaih san hrim hrimna hri kal zel a ni thei ang em? Sap ṭawng thiam hi lehkha thiama ngaihna mipui nawlpuiah a la intuh thûk em em a, zirna tak tak hi kan hmuh ṭhelh phah duai ni te pawhin a lang. Sap ngaih sanna hi 'hri' ang maiin kan zingah a thawk a; kawng hrang hrangin min ei chhe nasa.

'Kan ṭawng a dal' kan tih hian thumal thar kan chher tam vanga dal ni lovin, ṭawng dang thumal kan lakluh tam tak em avanga dal te, a tlukpui nei reng chung sia ṭawng dang thumal kan hman tam avanga dal te a ni ta mah zawk. Keini aiin biakhlattheihna (mobile phone) hmanga awm seilen kan tu leh faten Mizo ṭawng an thiam lo lehzual dawn, an tu leh fate phei chuan an thiam tlem tawh hle maithei! Mizo ṭawng hmabak hi a ropui vak lo, ni hian hmuh a awl tlat!

Chutih rual chuan Mizo ṭawng hmangtu hrim hrima chu kan pung ve zel a, kawng hrang hrangin kan ṭawng hi a darh zau ve zel a, hei hi thil lawmawm tak a ni. Nimahsela, kum 2100-a la dingchang thei tur khawpin a darh zau em, hmangtu an tam tawk em tih erawh ngaihtuahna luahtu a ni reng mai. Ṭawng hi ziaka a awm avang leh dahṭhat a nih avang ringawtin a nung tihna a ni lo va, ni tina hmangtu leh inbiakna atana hmangtu an awm tawh loh chuan a thi a ni tho tho. Chuvang chuan, kan ṭawng hi kan hmang dik emaw, dik lo emaw, kan thiam ang angin i hmang uar hrim hrim teh ang u. Dik thlap thlapa hman te, ziak te hi chu duhthusam a ni a; kan zir chhuahna leh chenna hmun azirin chu chu a harsa pawh a ni thei e, nimahsela, Mizo ṭawng ngei hian mi ṭawngthei tak i han ni hrim hrim phawt mai teh ang u. Ṭawng a boral chuan hnam a thi a ni.

- TS Khupchong