Written by
- Lalremliana Pachuau

CM-in works dept chang si lova sawrkar sum bâwmpui a thunun dan hailanna! (CM FINANCIAL ARCHITECTURE – EXPOSED!)

Inthlan hmaa ZPM Chief Ministerial Candidate Pu Lalduhoma auhla ber pakhat chu, Chief Minister-in portfolio a neih ve loh tur thu a ni. Kha a thu sawi khân tun thlengin, ni tin a vaw let ta mek. Chutihlaiin, mipui tam zawk erawh chuan engtin nge Pu Lalduhoma hian work dept chang si lova CM kan neih tawhte zinga financial power chak leh thil ti thei ber a inpêk dana hi kan hre ziktluak lo. Eng vangin nge he thu hi kan ziah? Amah ngeiin a thu sawinaah, “Min thlang tlingtu Zoram mipuite hi englai pawhin an hmai kan zahin kan ngai pawimawh fo tur a ni a. Kan lakah pawh an thîkthu a chhia tih hriain, thianghlim takin hna kan thawk tur a ni,” a tihnaah chiah zel amah kan teh vang a ni.

Pu Lalduhoma hi IPS val a nih angin, pa thluak ṭha leh inzir peih, pa inzir mi tak a ni tih kan hre tawh a. Chumi piah lamah CM a nih hnu hian adviser ṭha tak, sawrkar sum chet vel dan hre ril tak a nei ngei ang tih a hmalak dan aṭang hian a hriat theih. A nih leh work dept chang si lova dept mawm tak tak Planning leh Chief Minister Office (CMO) kuta an awm tak dan chu eng nge? Fing tak leh remhre taka sawrkar sum bâwmpui a kuta a dah dan leh financial control zawng zawng amah leh amah a inpêk dan chu eng nge?

1. Social Welfare & Tribal Affairs Dept aṭangin sum hlawm lian awm tamna, Tribal Affairs bik hi la chhuakin Planning Dept (CM Portfolio)—ah a behtir.

2. District Council & Minority Affairs Dept hnuaia sum hlawm lian tak tak awmna PMJVK pawh Planning Dept hnuaiah a dah leh bawk.

3. Restricted tender zawng zawng CM approval lo chuan tih theih a ni tawh lo a, hemi kaltlang hian work dept zawng zawng a thunun ta vek bawk.

4. CSR dil tura NGO lamin zalenna zau tak an neih ṭhin kha tunah chuan CMO approval lak a ngai zel tawh a, hemi kaltlang hian sumdawng liante’n 2% of Net Profit an sem chhuahte a thunun ta vek.

5. Agriculture Dept hnuaia sum bâwm lian ber zinga mi FOCUS Project pawh tunah chuan Planning dept hnuaiah dah a ni ta.

Tuna thil awm dan, Pu Duhoma powerful tak êm êm dan chu heti hian kan sawi thei ta a ni. PWD Minister-in, ‘He kawng hi siam ang,’ a tih pawhin, Planning (CM)-in, ‘Tunah sum a awm lo, FOCUS-ah emaw, CSR-ah emaw dah rih ang,’ a tih chuan PWD hian tih theih engmah nei lovin, a ngawih mai a ngai a. Tunah chuan hna thawktu chu PWD leh works dept ni mah se, khawiah nge hna thawh tur, khawia mi nge sum hman tur, tuin nge sum kawltu leh thununtu ber kan tih chuan Planning (CM portfolio) a ni ta a ni. A thu petu zawk hi thupêk lo dawngtu leh lo execute-tu aiin a chungnung zawk tih kan hria!

India Tribal Affairs Department (Central) leh Tribal Affairs Department (state)-te hian Scheduled Tribe (ST)-te tana development project hrang hrangah sum tam tak an dah a. Hemi hnuaiah hian education, livelihood, infrastructure, health & nutrition, forest & jhum improvement hawi hmasawnna hna thawh a ni. Tribal Affairs hnuaia sum hlawm lian tham awmna, sum hnârte chu Article 275(1) grants (kum tin state tinah ₹ 100 crore bawr vel an sem chhuak ṭhin), Dharti Aaba Janjatiya Gram Utkarsh Abhiyan (DAJGUA–₹ 79,156 crore budget), Pradhan Mantri Janjati Adivasi Nyaya Maha Abhiyan (PM-JANMAN) – (PVTG (Particularly Vulnerable Tribal Groups) tan bik ₹ 24,104 crore ruahman a ni), Special Central Assistance (SCA) te an ni. Mizoram hi ST population sân berna state pakhat a nih avangin Tribal Affairs Ministry aṭang hian kum tin project hrang hrang hmangin crore tam tak a lo lut ṭhin a. Tun hnaiah Tribal Affairs hnuaiah sum a awm tam belh leh zual deuh deuh. A chhan chu Union Budget 2025-26 ah khan ministry budget a let thum thawka a pun vang a ni.

Special Central Assistance hnuaia sum hmuh dan – 2024-25 (BE) ₹ 2,469.31 crore, 2024-25 (RE) ₹ 2,976.37 crore leh 2025-26 (BE) ₹ 2,295.23 crore a ni. Heng bakah hian Tribal Affairs hnuaiah Eklavya Model Residential School (EMRS) kaltlangin 2025-26 atan ₹ 7,088.60 crore dah a ni a, Mizoram ang hmun harsa (hilly/NE)-ah chuan sikul pakhat sak nan ₹48 crore an pe a, zirtirtu hlawh atan naupang pakhatah kum khatah ₹ 1,47,000 an pe bawk. Pradhan Mantri Adi Adarsha Gram Yojana (PMAAGY) hnuaiah ST mi 50% aia tam awmna leh ST mi 500 aia tam awmna khua 36,428-ah basic infrastructure pêkna tur a ni a, kum 2023–24 ah ₹ 11.12 crore leh kum 2024-25 ah ₹ 24.02 crore hmuh a ni. PM Jan Jatiya Vikas Mission (PMJVM) / Van Dhan Yojana hnuaiah hian ₹ 3,225 lakh (₹32.25 crore) hmuh a ni bawk.

Tribal Affairs hnuaiah hian Tribal Research Institute (TRI) support a awm bakah NGO/voluntary organization tan grant a awm leh a. Venture Capital Fund for ST–ST ṭhalaite’n bul an ṭanna atan Corpus Fund ₹ 50.00 crore dah a ni. TRI – Mizoram 2025-26 atân Rs 2,00,00,000 (2 crore) chu 1st instalment atân pêk chhuah a ni. PMAAGY hnuaiah khaw pakhat tan gap-filling atân Rs 20.38 lakh ruahman a ni bawk.

Budget dinhmun tlangpui – Ministry of Tribal Affairs budget chu kum 2013-14 khan ₹ 4,295.94 crore chauh a ni a, 2025-26 ah ₹ 14,926 crore a kai dâwrh a! Nikum 2024-25 khân ₹ 10,237.33 crore aṭangin kumin hian ₹ 14,925.81 crore-ah a pung, a punna 45.79% lai a ni. Chu mai bakah, ministry dang 42-te nen a inzawm khawm Development Action Plan for Scheduled Tribes (DAPST)-ah phei chuan ₹ 24,598 crore aṭangin ₹1.23 lakh crore-ah an tipung deuh deuh! Mizoram angah chuan heng sum kan hmuhte hi 90% chuang kan chan a nih avangin sum khawihtu nih hi thlakhlelhawm lutuk a ni lo thei lo a nih hi!

CM-in PMJVK, Ministry of Minority Affairs-in a kalpui scheme a chan chhan lo bih leh ta ila. PMJVK sumte hi school leh hostel sakna, health centre leh hospital infrastructure, skill development centre, anganwadi leh community asset, drinking water, sanitation leh basic infrastructure, women leh youth empowerment project atan hman tur a ni. PMJVK hnuaia sum awm dan chu: 2025–26 budget-ah PMJVK atân ₹1,350 crore vel dah a ni a, 2026–27 budget-ah ₹ 1,500 crore dah a ni bawk. Pawisa hi 90:10 funding ratio a nih avangin malsawmna tih loh theih a ni lo. Heng sum zinga 80% hi focus area–education, health, skill development leh basic amenities (tui thianghlim, sanitation, sports) project nan hman tur a ni a, pawhpen chu corruption a ni! Tin, 33% – 40% hmeichhiate hamṭhatna atân hman tur a ni bawk. Pawisa a tam tham êm avangin CM-in a thuneihna hnuaia a dah hi a mak lo.

FOCUS project lo en leh ta ila. FOCUS hi Agriculture hnuaia sum tam berna pakhat a ni a; a awmzia chu Fostering Climate Resilient Upland Farming Systems in the North East tihna a ni. He project hi UN hnuaia International Fund for Agricultural Development (IFAD) aṭanga sum hmuh a ni a, a tum ber chu jhum (tlang ram lo neih dan) tihchangtlun, ram ruahmanna siam leh loneitute eizawnna tihngheh a ni. Mizoram FOCUS Project hi US $169 million (IFAD, Government of India, Government of Mizoram leh Beneficiary Contribution telin) project cost a nei a. FOCUS hi annual budget scheme a ni lo a, Jan 25, 2018 aṭanga 2024 kha FOCUS 1.0 niin, project cost $169 million a ni a. Chhûngkaw 64,500 aṭanga mihring 3,22,500 hnen thleng phâk tur hmalakna a ni.

Khaw 300 huam tur leh district paruk (Champhai, Kolasib, Serchhip, Mamit, Saitual leh Khawzawl) bik tân a ni. Tichuan, FOCUS 2.0 a awm leh a, district 11 huam chhûnga chhûngkaw 75,000, thingtlâng khaw 700, mihring 1,50,000 khawih phâk tur a ni a; pawisa pawh US $87.45 million zet ruahman a ni. CM-in heng sum zawng zawng a kuta a dah hnu hian heng sum hman a nih dan chungchang, mipui leh khaw tam takin hma an sawn phahna kan hre ta reng em? Hei hi a pawimawh laia chu a ni ta chu a ni. Hmasawnna a thlen leh thlen loh hretu, heng pawisa tam tham em emte hman an nih leh nih loh hretu chu mipui kan ni ta a ni.

CSR bikah hian June 2024 khan CMO Pisa-ah CSR Cell hawn thar a ni a. Corporate social responsibility (CSR) kan tih hi company lian zual, ONGC, OIL, NRL, SBI, HDFC, etc ten net profit an hmuh aṭanga 2% NGO hnathawhna tura an pêk chhuah a ni. Hei pawh tunah chuan NGO lamin CMO approval lak ngaiin an siam tawh a, CM ngaih pawimawh chauhin heng sum hi hman theih a ni ta a ni. Kum 2014-15 khan ₹1.03 crore kan dawng a, kum 2015-16 khan ₹1.08 crore kan hmu bawk. Heng sumte hi CM hian a ngaih pawimawh apiangah hman a ni vek tawh dâwn a ni. Tichuan, work dept chang si lovin restricted tender, CM approval lak ngaia a siam kaltlangin Dept zawng zawng a thunun ta vek a; veto power a nei ta rup mai a nih hi!

Work department (PWD, PHE, Power)-te hi direct execution department an nih avangin, sum hlawm lian kawltu leh khawihtu angah ngaih an ni ṭhin. Mahse, tuna kan CM hnuaiah erawh chuan Planning Department leh Finance gatekeeping-te hi sum bâwm vawngtu leh iptepui berah an chang ta a. CM hian sawrkar sum bâwmpui hi a kutah, Planning leh CMO kaltlangin a centralized ta vek a, MNF leh Congress hnuaia kan hmuh ve loh financial power centralization kan hmêlhriat ta a ni. Tun hma zawnga work dept minister leh secretary lamin tender approval sanction an pêk theihna kha tihboin a lo awm ta a, work dept-te financial leakage a khap beh (veto power) theihna a lo awm ta. He restricted tender hmang hian Epitome of Departmental Corruption & Favoritism, duhsak zawngte siam len theihna zau em ema hawnin a lo awm ta rup a ni!

Work dept chu executor – thawktu mai niin, Planning Dept chu allocating authority (pawisa pe chhuaktu leh project approve-tu) a ni ta a. Executing Dept nih aia allocating authority nih hi thuneihna sâng zawk leh thuneitu bera insiamna a ni. CM Financial Architechture – 1) Direct Fund Channels (Planning)–PMJVK, FOCUS, Tribal Grants, 2) Gatekeeping Control–CSR Approval & Restricted Tender, 3) Policy Alignment–Handholding/Bâna Kaih Scheme. CM hi policy neitu, siamtu, thununtu, execute-tu (indirect-in), sanctioning authority changtu, work dept (PWD, PHE, Agri, Social Welfare) thunun vektu, line department-te operational freedom khar ping a, strategic financial control pumhmawmtu ber a lo ni ta a ni.

Tunah zet chuan hmasawnna hnathawh tur zawng zawng, a ngaih pawimawh leh pawimawh loh, ṭul a tih leh tih loh, a duhsak leh duhsak loh zawng, hnathawnna tur hmun, policy khawih hmasak tur, engkima engkim chunga thuneitu sâng ber, tu mahin an va hnial kalh theih loh thuneihna leh thil tih theihna neituah a insiam ta a lo ni. Heng zawng zawng hi fiah takin Zoram Darthlalang Youtube channel-ah tarlan a ni. Kan ram tan a ṭhat leh ṭhat loh tur chu hunin a la rawn hril ang. Mi pakhat kuta thuneihna zawng zawng awm hlauhawmzia leh ṭhat lohna Lord Acton-a’n, "Power tends to corrupt, and absolute power corrupts absolutely," tia a lo sawi hi, tawnhriat kaltlanga a sawi a ni. Charles Caleb Colton-a’n, "No man is wise enough to be trusted with unlimited power," tia a lo sawi pawh thu dik a ni ta zel chu a nih hi!


- Lalremliana Pachuau