Written by
- Joseph L. Ralte

Kan dinhmun dik tak zir ila

Bible hi ringtute tan Pathian thu tak, kan thlarau leh taksa kaihhruaina bu a ni a. Van ram kaina bu chauh ni lovin, he khawvela kan awm laia kan nun kaihruaitu a ni.

Sociologist hmingthang Max Webber-a chuan, “Kristian ramte hi Kristian lo ramte aiin an changkang bik a, Kristian ram rau rauvah Protestant ramte an changkang bik a. Protestant ram rau rauvah pawh John Calvin-a zuitu Reformed Presbyterian ramte an changkang zual a ni,” a ti.

A nih chuan, Presbyterian tamna ram Mizoram hi kan va changkang si lo ve. Tihsual kan nei em ni ang tih hi ngaihtuah tham a ni. IAS te, IPS te, central leh state civil service officer nih dante hi chu mite’n an sawi tam hle ta a, coaching centre pawh kan ngah tawh hle. Kan minister leh kan hotu zawng zawngin kan ṭhalaite hauh nan tak an hmang a. A kawng a khirh lutuk nge, a beitute’n an la runthlak tawk lo zawk? Nge tih fuh loh kan nei zawk? Mizote UPSC lamah kan inziak tling hlei thei lo a ni.

Ṭhalai nawlpui zaa 98-te mamawh thu ziah ka han tum chu a nia. Ei leh in, incheina, lirthei, smartphone leh tunlai nawmsaknain a ken thil hrang hrang an mamawh ve tho si a. Chutiang mamawh lei tura intuak nan hna thawh a ngai. Hna thawh tur (chu chu a tam hle si a) kan thlang fuh chat thei lo va, kan inkawhhmuh a ngai ta hle a ni.

Mizoram dinhmun hi zir chiang hmasa ta lawk ila. Chutiang zirchianna awlsam ber chu SWOT analysis an ti a. Mimal, company leh sorkar ten hma lama an tih tur leh tih tum an ruahman dawn hian SWOT analysis an ti ngei ngei ṭhin. A awmzia chu:

a) S = Strength (Chakna, ṭhatna, theihna)

b) W = Weakness (Chak lohna)

c) O = Opportunity (Remchanna)

d) T = Thread (Min tichhe thei)

STRENGTHS (S)–CHAKNA/THEIHNA

Ziak leh chhiar thiamna lamah Mizote kan sang em em a, India ram pumah a sang ber kan ni hial awm e; kan literacy rate 98.2% a ni. Aizawl khawpui ngau ngau bikah phei chuan kan literacy rate hi 98.36% niin, India lietracy rate nawlpui 80.9% chauh a ni. Mizoram chu India ram pum huapah pawh kan sang fal hle tihna a ni. Chu chuan mihring hman theih tur (human capital) an tihah chakna kan nei tih a entir a. Chu mai a la ni lo va, kan ram a ralmuang em em a, dan leh hrai vawn ṭhat a ni. Suahsualna tam hle ma hse, India ram hmun dang ngaihtuah chuan sualna dinhmun (crime rate) a hniam hle. India ram pum huapah mi 1,00,000 zelah mi 445.9 velin suahsualna case nei anga chhinchhiah a nih laiin Mizoram mi nuai 13 chuang hret chennaah hian 2025 khan case register zat chu 1,764 chauh a ni.

Kohhran leh YMA-in kan society a phuar nghet ṭha em em a; Mizote Mizona vawng nungtu pawh kohhran leh YMA hi an ni. Mizo mizona vawng nungtu tlawmngaihna kan tih pawh a la awm reng. Mipa leh hmeichhe inchhiarnaah pawh mipa 1,000 zelah hmeichhia 975 vel kan awm. Eizawnna thu-ah pawh mipa leh hmeichhia kan inthliar ve miah lo. Kan tih theih a inang reng a, mipa a inhlawhnaah hmeichhia pawh a inhlawh lâwp lâwp thei a ni.

WEAKNESSESS (W) – CHAKLOHNA

Mizorama sumdawnna lam thil eng emaw tih a buaithlakna em em chu mihring kan tlem lutuk hi a ni. Chhiarpui kal mek hi lo chhuak pawh ni se, mihring nuai 14 bak kan la awm lo vang. Chu chuan nghawng a nei lian em em a; industry leh factory lian ve deuh, hnathawktu mi 100 tél chhawr theitu tur kan nei thei lo.

Thil dang buaithlak leh deuh chu thiltih mumal bik, tih bik kan nei lo va, economy kan nei lo. Sum leh pai lak luhna tur thar chhuah bik, siam chhuah bik kan nei lo. Mizorama hnawng tham si, vai rama hralh tak tak tham kan nei lo a ni. Kan economy lian ber chu sorkar hnathawkte hlawh hi a ni ber mai. Sorkar hnathawkin hlawh an lak ṭhat chuan sumdawng tenau aṭanga a lian ber thlengin ei tur kan nei a ni ve deuh mai awm e.

Kalkawngpui (highway) hi central sorkarin a rawn siam ṭha ṭan viau a, state sorkarin khaw tereuhte tê kawng a siam ve bek bek bawk. Chuti chung chuan India rama thil thiar vel leh phurh man tona ber state kan ni âwm asin. Road infrastructure nei ṭha lo ber pawl kan ni âwm e. Kan sawi angin, chumiin a nghawng lian ber chu thil phurh man to a ni. Thil phurh man a to chuan industry lian leh factory lian kan din hlei thei lo tihna a ni. Kawng ṭha kan neih theih loh chhan lian ber chu kan ram pianhmangin a zir lo a, tlang ram chhengchhe hmunah, lei ngheh lohna hmunah kan awm vang a ni thei.

OPPORTUNITIES (O)–REMCHANNA

A lehlamah chuan kan ram hian zawh tur bik kan zawh fuh chuan kan kan tifuh thei hle tho. Tlang ram chhengchhiaah cheng mah ila khualzin mite chet velna (tourism) atana hmun thlanawm tak a ni thung. Awmze nei taka tourism hi kan kalpui phawt chuan mei khu tichhuak hluah hluah khawpa lian factory leh industry nei lo mah ila, mihring tana pawi thei meikhu tichhuak ve lo factory leh industry, mihring hriselna tana pawi lo sum hmuhna (green industry) kan nei thei tihna a ni a. Chumi belhchhah tur chuan kan ram ralmuanna hi hralh tham a ni. He ralmuanna hi a man a va to em.

Kan ramhnuaia ramhmul tam ber chu mau a ni a, India ram mau awm zawng zawng 14% hi Mizorama awm a ni âwm e. Kan mau neih tam ber chu mautak kan tih melocana bacifera, vaiin murli bamboo an tih hi a ni. Mautak hi hman ṭangkaina kan hriat hun hunah economy kan nei ṭha ang. Kan ramhnuai leh kan ramhmul damdawi atana hlu tak tak, ṭha tak tak a lo tam em em mai a, bio-diversity ṭha em em kan lo nei reng a; chu chu keimahni ai mah hian hnam dang hian min hmuhsak zawk a. Ram leh hnam thuthlung lam buaipuitu pakhat min hrilh dan phei chuan, kan rama hnim leh ramhmul hi damdawi vek a ni, a ti mauh mai.

Tun dinhmunah a nih ang turin la kal lo mah ila, Mizoram hian khawvel ram dang nena ramri (international boundary) thui em em mai kan nei a. Myanmar nen kan inramri hi km 404 lai a ni a, Bangladesh nena kan inramrina hi km 318 lai a ni bawk. Kan chhehvel ram min karchehtute hi tun dinhmun maiah hian la changkang filawr lem lo mah se, heti reng hi an ni bik dawn lo. Tun dinhmun ang rau rauvah pawh hian insumdawn tawnna hun ṭha kan nei a ni. Look East Policy, tunah Act East Policy kan tih tak atana remchanna kan neih ṭhatziate hi sawi tur a tam khawp mai.

THREATS (T)–KAN TANA HLAUHAWM

Khawvel intlawhpawhna leh inpakhatna, ‘Globalization’ kan tih hian kan ramah, kan nunphungah kua a hreuh thûk hle mai. Hei hian thatchhiatna, nawmsakna, thil changkang ban châk huam huamnaah min hruai lut a, kan hnam nunphung ei chhetu (cultural erosion) a keng nasa em em. Kan ṭawng (language) a tichîrî a, kan incheina a tikháwbáw a, kan hnam nunphung a tidazât tlat mai. Dik taka sawi chuan, kan hnam hi eng anga changkang leh hausa pawh ni ila, kan hnam zia leh nunphung a ral si chuan a ho ngawt ang.

Sorkar hna ni lo chu hnaa kan ngai tlat lo mai hian min tichhe hle. Hna thawh tur a tam em em a, hnam dang unaute’n chhungkaw châwm nan kan tualzawl an rawn hmang a; keini kan ṭhu mai mai thung em? Economics zir ho chuan lehkhathiam tam si, hna thawh tur awm si lo ram reng reng chu ‘unemployment’ tamna ram a ni, an ti a. Keini pawh he tehfungah hian kan lut ve chiah mai.

Kan chhehvel boruak (environment) a chhe tial tial a, lei min a tam a, kan lei tuihâng a luang ral hum hum a. Kan kum tin lovah kan bànsan thei bawk si lo. Tunah phei chuan sawhthing chìn nan kan ramngaw ṭha kan vât darh mek. Central sorkar aṭanga pawisa sawi chhuah tam lamah kan inel mek a, keimahni leh keimahni inrelbawlna ngêlnghet tur sum lak luh (revenue) ṭha kan nei si lo.

CONCLUSION (Analytical Insight)

Kan SWOT analysis kan en chuan bawh uar tur, kawng zawh tur lam kan hre thei ta. Kan dinhmun dik tak ni ta chu–lehkha thiam tamna ram, industry lian awm si lo, sorkar hna inchuhna ram, Generation X te thawhrim rah Gen Y leh Z te chenna ram, nau chaw barh model-a kal state, BA/MA thlenga zir tawh, nih tum mumal nei lo tamna ram kan ni ta a ni.

Chakna leh theihna tam tak kan nei a, chak lohna kan nei a, remchanna hman ṭangkai theih ṭha tak tak kan nei bawk a; min tichhe thei tam tak kan hmu bawk.

Kan SWOT analysis aṭang hian kan ram tihmasawn turin thapui thawha tourism lam nasa taka hawi a ngai hle tih kan hre thei a. Kan ṭhalai, kan BA/MA rual, kan thapui (workforce)-te hi hna chi hrang hrang thawk thei tura tuai hriam (skill development) a ngai hle tih kan hre thei. Remchanna kan neih ṭhat–khawvel ram dang nena kan inramrina hmangin international trade lam kan hawi a ngai hle tih kan hre thei bawk. Mihring kan tlem avangin thil tam tham siam chhuah (mass production) aiin thil hlu zawk siam chhuah (customized production) kan uar a ngai tih kan hre thei zel a. Kan ram chhengchhiat dan ngaihtuahin horticulture lam kan hawi a pawimawh ang tih a lo lang. Kan ṭhalaite chhawr theihna tur information technology lam hawi a ngai a nasa hle bawk. Chung zawng zawng chungchang thu-ah chuan eng nge kan tih tak ang?

E le, entrepreneurship lam kan hawi ang. Sorkarin policy ṭha leh fel, private sector-a luh hi a fuh a nih hi tih theihna tur khawp dan leh hrai a duang ang a. Chu dan leh hraia hamṭhatna ûm tur chuan private sector field-ah ball kan pêt suau suau tawh ang a, player ṭha deuhte chuan English Premier League an thleng ang a, a ṭhenin AIFF league an khel ang. Kan hmazawna lo tla sector hrang hrangah dan leh hrai mumal a awm ṭhat chuan khingbai deuhva kal lovin, organize takin kan kal thei dawn a ni. A hlawhtling deuh hovin employment an siam chhuak ang a, a hlawhtling ve lo leh entrepreneur ni pha ve lote an chhawr (employ) ang a, mumal takin chhiah an pe ang a, kan kalphung a fuh ṭan mai dawn a ni.

Economist hmingthang Mohan Guruswamy-a chuan, “Tun aṭanga kum 10 lo awm turah hian India rama college zaa 80 hi khâr (shutdown) a ngai dawn a ni,” a ti mauh mai. A sawi dan chuan, tun dinhmunah hian BA/BCom/BSc-te’n private sector-ah Rs 10,000–18,000 vel an hlawh a, MA/MCom/MSc-te’n Rs 15,000–20,000 vel an hlawh thei hram a. Chutihlai chuan, tui line siam hna thawktu (plumber), BA pawh zir pha lo khan Rs 30,000–50,000 an la lut char char a, ITI leh institute danga electrician zir chhuakte’n Rs 35,000–60,000 an la lut mek. Engvangin nge college-ah chuan kal kher a ngaih tih hi mite zawhna a ni dawn a ni, a ti. Kan tu leh fate chu mi thiam thei filawr, competetive exam paltlang lo tur tih kan hriat miau chuan Class XII an zawh hunah anmahni tui zawng line-ah kaltir zung zung mai a fuh ta zawk tih kan hre thei ta.

A thlir thiamte chuan Mizorama tih tur tamzia an hmu a, sorkar hna lam ngaihsak hman lêk lovin eizawnna an hmu mawlh mawlh reng mai. An thawhrim zawh poh leh an dinhmun an siam ṭha chak mai a ni. Thlirna tarmit bun dik lo erawh chuan sorkar hna chauh hi hna emaw an tih tlat avangin tih tur nei lovin an vai ui buang ṭhut ta mai mai a nih hmel.

Kum 10 kal ta aṭang khan kan dinhmun hi ka zir ka zir ṭhin a. Kum tin Mizoram Public Service Commission hnuaia sorkar hnaa lut thei hi mi 400 vel angin chhût ta ila. Mizoram sorkar DPAR leh Departmental-a hna tênau lam an lak theih hi 300–400 vel a ni tlangpuiin ka hria. Chuti a nih chuan kum khata Mizoram sorkar hna lut thei zat hi mi 700–800 vel an ni tihna a ni.

Chutihlai chuan, sorkar hna dil inziak lut, job seeker kan tih hi englai pawhin mi 37,000 vel an awm a, inziak lut duh lo mi sing tél an awm bawk. Kum tin Mizoram University leh India ram university dang aṭanga BA/BCom/BSc zo thar zat 3,000 – 3,500 velah a chhût theih a, MA/MCom/MSc zo zat 1,500 velah chhût ila; lehkhathiam kum tin 5,000 velin kan pung ziah tihna a ni ta. Lo inzir zo tawh, hna zawng lai mek mi 1,00,000 vel nen an awm turah ngai ila, sorkar hnaa luh theihna hi 0.32% vel niin a chhût theih.

Kum 10 lo awm turah hian lehkhathiam hna hmu lo (educated unemployed) hi mi nuai 5-6 kan ni dawn tlat mai. Heng sorkar hna hmu lote hian thawmhnaw an duh ve tho a, lirthei, mobile phone, an bialnu/bialpate present tur leina pawisa an mamawh ve tho. Thawh chhuah a awm miau si loh chuan dan phal loh eng emaw tal an tih a ngai dawn. Nakin lawkah phei chuan anti-social activity kan tih, vantlang nun pangngai pêla thil sual tihna nasa tak a awm thei dawn a ni.

‘Heti zawk hian le’ tih rilru pu tura kan insan mar a hun ta niin a lang.


- Joseph L. Ralte