Hmunhmelṭha lal Sanga Hmar Tlangte (1866 -1944) chanchin
A hming pum: Sanghleia
A pianna: Chiahpui
A pa: Ngura
A nupui: Lalnemi
A larna
Sanga khua Hmunhmelṭha hi Mizorama khaw hrang hranga Kristian tihduhdah tuarte pêm khawmna ber a ni a, Bawrhsapin leilet siama khaw din turin thurawn a pek aṭanga din a ni. A thih hnu hian a fapa Ruala Hmar Tlangte chuan Hmunhmelṭha khua leh Buangtlang khua chu lal bân kum–1953 thleng a awp.
Hmunhmelṭha khaw dintu leh lalpa Sanga hian a khua leh tuite kha Kristian sakhua zelen taka an vawn a phal a, amah Kristiana a inleh hma aṭang rengin. Hmunhmelṭha hi khaw hrang hranga Kristian tiduhdah tuar an awmna khua aṭanga hnawh chhuah tuarte khan an pan nasa hle a. Mizoram hmarchhak Phullen (Khandaih) khuaah pawh Kristian, Pathian thuawih ho chuan tihduhdahna an tuar nasa hle a, an zinga pakhat Tv. Chalbuanga (Thilluta Chhangte Chawngte fapa) phei chu an sawisakna tuar lovin kum 1906-ah a thi ta nghe nghe. Tv. Chalbuanga hi Mizo Kristian martar hmasa bera chhinchhiah a ni a, a hriatrengna lungdawh hi Phullen khuaah Presbyterian Kohhran Biakin compound-ah phun a ni. A chhungte–a nu Famthangi Fanai leh a farnute–Tlangziki, Chawntuahthangi, Khuallutthangi, Chawngnghilhlovi, Tlangchawiveli, hmeichhe rualte erawh chuan Phullen (Khandaih) aṭangin Hmunhmelṭha an pan a, mak tak maiin sakeiin an kalkawngah a hruai nghe nghe.
Lalpa Sanga kha ringtu hmasate hui khawmtu a ni a, Freedom of Religion hi a lalna tlangah a takin a lo hmang a tih theih awm e. Kum 1908-ah Kristianah a inlet a, Kristian a nih hnuah hmun hrang hrangah Pathian thu hrilin a kal ṭhin a, Mualkawi Kohhran pawh a din ṭantu zinga mi nia sawi a ni. Arunachal Pradesh-ah te pawh Pathian thu hrilin a kal a, Chanchinṭha Johana ziak bu te a keng niin an sawi. Lal ni chunga Pathian thu hrila a kal chhuah ṭhin avangin a fapa hmingah pawh Hrilchunga tih a sa nghe nghe. Hmunhmelṭha lal Sanga kha missionary ropui tak a ni kan ti thei awm e.
Buh leh bala intodelh (economics development) kha he lal Sanga hian khua a din tirh aṭang khan a takin a kalpui a, Mizorama leilet siam hmasa ber a ni. Champhai leilet hmun hi a hun lai chuan ngaw, ramsa hlauhawm pui pui tamna a ni a. Lal taima leh tumruh a ni a, a khua leh tuite pawh thu awih theihna leh taimakna nei tura an rilru hneh theitu lal dangdai tak a ni bawk.
Hetianga lalpa Sanga leh a khua leh tuite’n ramsa hlauhawm pui pui karah pawh rim taka an thawh rah avangin vawiina Champhai leilet hmun mawi tak mai hi ṭhangtharte hunah hian hmuh theih leh chhawr ṭangkai theihin a lo awm ta zel a ni. Kan pi leh pute thawhrimna leh taimakna kha ṭhangtharte hian theihnghilh mai kan phal tur a ni lo ang.
Source: Hmunhmelṭha Centenary (1898-1998) Souvenir; Published 2000, Editor HJ Rodinga.
- Zohmachhuana Khawlhring,
Zarkawt (9615767372)