Ruah mal far tê tê

Far khat, far hnih, far thum, far li aṭanga far nga thleng paw’n kan duhtawk lo. Ruah sûr nghakin van lam kan thlir dauh dauh ṭhin a – ruah sur buan buan theih nan chunglam kan dil ṭhin.

Mihringte hian ruah hi kan beisei fo a, kan nghak fo a, kan dil fo a. United States rama Hopi mite chu ruah koh nan tiin an lâm chiam ṭhin. Mayan mite (hnam fing hmasa anga ngaih) pawh khan ruah pathian an nei hrang bawk a, tih lawm loh an hlau ṭhin hle a ni. Australia rama Kuku Layanji mite chuan lung khawn rik hmangin ruah an ko chhuak thei niin an in ring ve tlat thung.

Lei mihringte hi kan ṭawng inang lovin, kan ruangâm te danglamin, kan chenna te inhlat mah se la, thil pakhat erawh kan inṭâwm vek a – lei mihringte zawng zawng hian ruah sur tura beiseina kan nei ṭhin a, kan dil ṭhin a ni.

Ruah mal farina a châwm sei len kan nihzia hi chu hai rual a ni lo ang a. Eng ang paw’n khawvel hi changkangin hma sawn mah se la, ruah hichu kan mamawh reng dawn a ni. Hmasang hnam fing hmasate pawh khan ruahtui ringin thlai an ching a, ram ropui tak tak an lo din theih phah a. Tun thlengin a pawimawhna hriain khawvel ram hrang hranga sawrkarte’n ruah tui khawl an thupui ta zel a ni. Entir nan, Ahmedabad Municipal Corporation chuan ruahtui litre maktaduai 350 lai kum khatah khawl theih tumin hma an la mek a; ṭhâl a lo thlen a, tui a lo vân huna hman atana khawl chu an tum ber a ni.

Food and Agriculture Organization (FAO)-ina an zirchiannaah phei chuan, khawvela kan thlai chin zaa 80 hi ruah tui ring niin an chhût a – heng hi khawvel mipuite’n kan ei leh bar ber niin an sawi zui bawk. Hei hi ruah tel lova kan khawsak theih lohzia pho lang nawntu lo ni se.

Mahse, ruah sur buan buan chauh em ni kan mamawh, ruah sur buan buan chauhvin em ni kan lung tiawi? Bible-ah khan mi hausa khan eng nge a ngen? A au va, “Ka pa Abraham, mi khawngaih la, Lazara kha a kut zung hmâwr tuiah chiah se, ka lei tidai tûrin han tîr teh,” a ti a nih kha. Tam tak a dil lo va, Lazara kut hmawr aṭanga tui far khat lek pawh thlahlelin a au vawng vawng zawk a nih kha.

Ruah mal far khat, a hun taka far, a tlakna tur taka tla hian thlai chi khawro tur a vawng nung thei a, a nunna thâmral mai tur chu chhan chhuakin, beiseina thar a siam thei a. Far khat lek pawh hian hlo nuar (touch-me-not) hnah a tinuar thei a; far khat lek pawh hi khawngaih dila au mi hausa – Bible thua kan hmuh – tan khi chuan a hlu tak zetin ka ring.

Kan naupan lai kha chuan van lam hawiin kan dâk a, kan awrâwl tàwpin kan chham a, kan indo a – ni ṭantu leh ruah ṭantuah kan inṭhen a. Pawl lehlamin ‘ni aw sá sá’ an ti a, pawl lehlamin, ‘ruah aw sûr sûr’ kan ti thung. Ruah a si ser ser a, ní chu chhûm kar aṭangin a rawn dâk dêk dêk bawk a; ni leh ruah kha an indo niin kan lo ngai ṭhin a, lamṭang kan lo insiam ṭhin a ni. Mahse, indo ai mah chuan ‘ṭang kawp’ an ni ta zawk hian ka hria.

Ruah sí seng seng avanga meng ṭha ngam lo chungin kan vanvadâk a, ‘Ruah aw sur sur’ kan ti a, ṭan kan la zual sauh sauh a. Kan duhtawk lo va, malsawmna kan duh belh zel a, kan dil belh zel a; mahse, kan dawn belh si lo. A chang chuan malsawmna hi a far ṭêk ṭêk chauh a, far khat hlutna kan hre lo fo a ni. Malsawmna ruah kan chhiar thiam loh avangin kan vui fo a, kan lungawi lo fo a, vanduai bikah kan inchan fo reng a ni.

Mahse kan hre si lo – ruah mal far tê tê tling khawmin tuipui a chhung khat ṭhin a ni tih hi. Tunah chuan naupangchhia ka ni tawh lo va, malsawmna ruah a sûr buan buan reng thei lo tih ka hrethiam tawh a; chuvangin, heti hian ka dil ta zawk a, “Ruah mal far tê tê chhiar dan min zirtir rawh. Far nga, far li, far thum, far hnih emaw, far khat lek pawh ni se,” tiin.

- Nick Lalrinmawia