ZO FATE TANA MI HLUTE
Kan mi hmasate khan kawng hrang hrangin hlutna an nei ṭheuh a; a bik takin thu leh hla lamah kutchhuak neite phei chu vawiin thlengin an chanchin kan la ngaihvenin, an kutchhuakte kan hlut hlawm hle. Kan mi hmasate zinga ṭhenkhatte kha chuan kutchhuak an lo nei hma hlawm ngawt mai; an chanchin chhiarin vawiina ṭhangtharte hian zir tur tam tak kan nei.
Thangphunga khan kum 29 a nihin A AW B a thiam a, Suaka pawh kum 26 a nihin A AW B a thiam. Chawnga pawhin kum 23 a nihin LP (lower primary) a pass a, Leta pawhin kum 19 a nihin LP a pass. Thanga’n kum 19-ah LP a pass a, Dohnuna’n kum 18 a nihin LP a pass a, Chhuahkhama chuan kum 17 a nihin LP a pass. Makthanga’n kum 16 a nihin LP a pass a, Challiana chuan kum 13 a nihin LP a pass a ni.
Matric pass hmasa zingah Leta hian kum 27 a nihin a pass a, Thanga’n kum 28 a nihin a pass a, Buchhawna erawh chuan kum 22 a nihin matric pass in, kum 26 a nihin BA a zo bawk. Lalmama chuan kum 14 a nihin ME (middle English) a zo a, Hrawva pawhin kum 33 a nihin BA a zo bawk. UP pass hmasa zingah pawh–Challiana kum 15, Haudala kum 25, Chuautera kum 16, Sainghinga kum 12, Thanga kum 20 an ni.
Rev. HS Luaia kha kum 23 a nihin kohhran upa atan thlan a ni a, Challiana kha kum 18 a nihin Pathian Lehkhabu Chanchin a letling a; Chuautera pawhin Kristian Vanram Kawngzawh a lehlin lai khan kum 21 chauh a ni. Challiana leh Chuautera (1907) te phei hi chu hmaichhana Zoluti hmutu an ni a, anni bakah hian R. Dala (1912) Pasena (1924) te pahnih pawhin Zoluti kha an hmu a; hemi hnuah hi chuan Zoluti hi hmaichhana hmu an awm leh ta lo a, HS Luaia (1960) leh CL Hminga (1962&1975) te chuan Zoluti fate chauh an zuk hmu tawh.
Chuautera ṭawngkam thiamzia hi han sawi belh ila. A bu hming ‘The Pilgrim’s Progress’ tih ‘Kristian Vanram Kawngzawh’ tia a dah hi a mawi hle a. Hetiang bawk hian a bu chhunga mihring hmingte hi Sap ṭawng lamah chuan mipa nge hmeichhia an ni tih pawh hriat hran a har laiin, ani chuan Mizo ṭawng takin mipa leh hmeichhe hming tih hriat theih turin a tawpa ‘i’ leh ‘a’ a dah thlap mai.
Obstinate – Tihmawha, Plinble – Thlemsama, Legality – Danhriaa, Goodwill – Ṭhaduha, Passion – Nghakhlela, Patience – Dawhtheia, Simple – Hretlema, Scoth – Thatchhiaa, Hypocrisy – Verveka, Piety – Fimkhuri, Prudence – Ngaihsaki, Charity – Hmangaihi, Vanity Fair – Lawilo Dawrpui, Prating Tow – Kamtam Veng, Valley of Humilation – Zahna Kawn, Valley of Shadow of Death – Thihna Luikawr.
Chuautera leh Pu Buanga chuan kum 1913-1918 khan Thuthlung Thar bu an letling a, a Mizo ṭawng kalhmang chu Pu Zathanga nen an ennawn leh ṭhin bawk a. Bible lehlin lamah hian inhmang chhunzawm zelin, kum 1932-a Pu Buanga haw hnuah khan Thuthlung Hlui bu lehlin chu hun eng emaw chen an chawlhsan nâin, Bible Society remtihnain kum 1936 aṭang chuan an chhunzawm leh a. Presbyrterian Kohhran nen chan an insem a, Bible lehlinah hian ama kutchhuak bik chu–Leviticus, Numbers, Deuterronomy, Samuela I & II, Nehemia, Ezra, Thufingte leh Estheri bute hi a ni. Hengte hi Bible Translation Committee-in an endik leh hnuah mi dang chante nen an fin khawm a, kum 1959 September thlaah Mizo ṭawng Bible pumpui chu kan lo nei ta a. Heng bakah hian Kristian hla lar tak ‘Khawvel hi bo mahse Isua ka nei’ tih hla hi a lehlin a ni bawk.
Vawiin thlenga thawnthu chuai thei lo ‘Maymyo Sanapui’ hi a ziaktu Captain C. Khuma hian a ziak ngaihnawm thiam em em a. A changtupa Liana leh Kawl nula hmelṭha Ma Hla Kyi-i te chuan sakawr tawlailira Maymyo khuaa rail station road bula Maymyo Methodist Biakin an lo paltlang fo vang pawha MAYMYO SANAPUI tih vuah a nih hmel. ‘Maymyo Sanapui’ (Mimiau Sanapui tia lam tur) hi a hming tak tak chu 'Purcell Tower' a ni a, Maymyo chu tunah chuan 'Pyin Oo Lwin' (Pin U Luan) tia a hming thlak a ni tawh a ni awm e.
He thawnthu ziaktu Capt. C. Khuma hian kum 1944-ah ‘Hmangaih Thiamna’ tih lehkhabu a lo ziak tawh a, ‘Fahrah Nun’ tih bu pawh kum 1947-ah a lo ziak tawh. ‘Phu loh zunleng’ tih chu kum 1950 velah a ziak a, ‘Chhingkhual Lungdi’ thawnthu pawh kum 1952-ah a ziak bawk. Kan sawi lai mek ‘Maymyo Sanapui’ thawnthu hi kum 1950-a a ziak a ni.
He thawnthu hi Mizo novel, press-a chhut ngeia kan neih hmasak ber a ni a, zirlaibu atan pawha hman a ni hial a. Mizo thawnthua Mizo tlangval leh hnam dang nula inngaihzawnna hmasa ber a ni. A thawnthu ziah dangte pawh vawiin thlenga chuai lo an la awm a, an hlu hlawm hle.
Heng bakah hian kan mi hmasate zingah anmahni chanchin (autobiography) ziak eng emaw zat an awm a, chung zinga a ṭhente chu: ‘Ka ram leh kei’ – R. Vanlawma, ‘Ka zin kawng’ – Ch. Saprawnga, ‘Ka zirna ram’ – Revd Chuauṭhuama, ‘Hringnun sulhnu – KL Chhuanvawra, ‘I ni min pekte hi’ – Rev. Dr. Zairema, ‘Lo neitu fapa’ – R. Vanhnuaithanga, ‘Mizoram (The Land of Charm)’ – J. Lalsangzuala, ‘Thamram lo mitthla’ – Jimmy L. Chhangte, ‘Ka rahbi’ – Chalngura Jahau, ‘Zoram politics lumlet dan’ – A. Thanglura, ‘Ka damlai ni’ – Muma, ‘Ka tawnhriat’ – Dr. Thangchungnunga, ‘Ka khualzin kawng’ – Rev. HS Luaia, adt. Hengte hi a ziaktu kan hnenah an awm tawh lo a, an mimal chanchin ziahna chhiar tur hnutchhiahtute an ni.
Anmahni pawh kan hnena la awm a, an chanchin (autobiography) ziak tawhtu ṭhenkhatte: ‘Ka zir kawng bumboh’ – Rozama Chawngthu, ‘Nghet taka ding zelin’ – M. Lalmanzuala, ‘Theihtawp chhuahin’ – Prof. JV Hluna, ‘Arkhawthim dai’ – Dr. LN Tluanga, ‘Ramhnuai mi’ – Col. Lalrawnliana, ‘Khuarei sulhnu’ – Bualhranga, ‘Vanglai’ – J. Malsawma, ‘Ka hmaah dawhkan i buatsaih ṭhin a’ – Rev. Vanlalbela, ‘Ka dai ve chin’ – PC. Lawmkunga, adt. Hengte pawh hi an hlu hle mai a, anmahni awm tawh loh hnuah phei chuan a hlu zual deuh deuh ngei bawk ang.
Kum 1965 hma lama lehkhabu kan lo neih tawh: ‘Sangi Inleng’ – Lalthangfala, ‘Mizo Dan Bu’ – District Council chhuah, ‘Mizo Titi’ – Lalmama, ‘Mizo Tawng Ziak Dan’ – Vankhuma, ‘Zo Nun’ – J. Malsawma, ‘Mizo Hla Hlui leh Hla Thar’ – J. Malsawma, ‘Hla Thu Hrilhfiahna’–Pastor Thankunga, ‘Mizo Hla Khawnkhawm’ – Lalmama, ‘Nun Dan’ – HK Bawichhuaka, ‘Bengvarna Bu’ – R. Thanhlira, ‘Abraham Lincoln’ – R. Thanhlira, ‘Mizo Thawnthu’ – PS Dahrawk, ‘Chawngpui, a ti vawl vawl ṭhin’ – Vanlalropuia, ‘Saikuti Chanchin’ – Selṭhuama, ‘Zoram Thlirna’ – B. Poonte, ‘Pi Pu Ziarang’ – Kiautuma, ‘Qua Vadis’ – Nikhama, ‘Ben Hur’ – Dr. Thanglura, ‘Ivanhoe’ – R. Zuala, ‘Hamlet’ – JF. Laldailova, ‘Romeo and Juliet’ – JF. Laldailova, ‘Julius Caesar’ – ST Zama te pawh hi an hlu hlawm ngawt mai.
Mi pakhat chanchin han sawi belh leh lawk ila. Pu VL Nghaka, ṭhenkhatin Hindi Nghaka tiin emaw, Educationalist Nghaka an tih mai kha kum 1930-ah Murlenthanga leh Tlanglawmi inkarah a piang a, unau sawm pakhat (mipa 9 leh hmeichhia 2) an ni a, 15 Oct. 2022-ah Ramhlun South, Aizawlah a boral a, kum 92 chhung hringnun khawvel a hmang hman.
Kum 1940-ah a pa chuan Lungmuat, Sakawrhmuituai lamah lo vâtin pêm a tum rilru a. A fate hnenah chuan, "Buhban khawkela kan awm reng chuan lehkha in zir sang thei lo vang a, kan dingchhuak thei lo vang. Lungmuat khua, Sakawrhmuituai lamah i pem ang u," a ti a. A ni lah tak a, Buhban khuaah chuan naupang tan sephung laih leh ramvah vel bak tih tur a vâng hle.
Nimahsela, pêm an tum tih Buhban lalnu Lalhmingthangi chuan a hriatin a upate nen tlaivarin an vêng a, khua a var chuan khaw rizâp chhungah chuan lo tur chu hnatlangin an lo vat duai mai a, pêm an ṭhulh phah hial a. A kum leh, 1941-ah pawh chuan pêm an tum leh a, lalnu ho bawk chuan tlaivarin an chelh leh a. Lalnu chuan, “Mura, hetiang ema Sailovin kan ui kal luih chu a thian pawh a thiang lo vang,” a ti a. Nimahsela, khua a han var fel chuan, “Engmah phur loin Lailak ramri thlenga tlan tur,” a tih chuan an chhungkuain an tlan chhuak ru ta a. A hnuah an chhungkhat lainate'n an bungrua chu an pe ta hlawm a, Buhban khua chu an pêmsan ta a ni.
Hetia an pêm takah chuan an buh chu ṭîn sawm cheng khatin an hralh a, Lungmuat lamah chuan engkim bul ṭan turin an kal ta a ni. Pu Nghaka pa ngaihtuahna leh tumruhna hi a ropui hle mai a, fate hmakhua ngaia heti taka lal leh khawnbawlte pawh zah zo loa a kal lui hi a chhuanawm hle a, an fate mipa paruk phei chuan sorkar hna an thawk hial a ni.
Pu Nghaka kha Mizo taka nun hmang a, Mizo taka engkim ti ṭhin leh tlawmngaihna nunpui tlat mi a nihna kha a nuna ropui lai ber a ni hial awm e. Kum 2022-ah Literature & Education huangah Padma Shree Award a dawng. Zirna lama sulhnu nei tam leh chanchin ngah a ni a, a kutchhuak lehkhabute pawh hi chu lam hawi chu a ni tlangpui.
HINDI:
1. Hindi Grammar
2. Hindi Mizo Dictionary
3. Hindi Pariksha Sahayika
ENGLISH:
4. Modern Approach in School Education
5. School Education Manual Mizoram
6. Survey Report of Educationally Backward Area
7. School Complex and Comprehensive School
8. National Policy on Education
9. Comprehensive Schools in Mizoram
MIZO:
10. History of Assam (1962)
11. National Policy on Education
12. Comprehensive Schools in Mizoram
13. Modern Approach on School Education
14. School Education Manual Mizoram
15. Survey Report of Educationally Backward Area
16. School Complex and Comprehensive School
17. Bible Êng
18. Tuarna leh Pathian Hruaina
19. Sakawrhmuituai Liam Lal Ram Ka Zinna
20. Mizoram Zirna Chanchin (Mizoram Education)
21. Sailo Lal Ropui Àwksaràla
22. Alexandrapur Rammut (second)
23. Tawn Hriat (he lehkhabu hi kum 90 a nih hnua a ziah a ni nghe nghe).
A lehkhabu ziah zingah hian Assam History leh Hindi Grammar hi UT hma khan middle school zirlaiah hman a ni a, Bible Eng II chu Presbyterian Kohhran Senior pawl zirlai atan hman a ni tawh bawk.
Heng bakah hian a tlawmngaih vanga mahni nunna thâpa tuitla a chhan chhuah mi pali chhinchhiah a ni bawk a, chungte chu:
1. Malsawma–Bawrhsàp Tuikhuahah–1949
2. Thanglura–Ṭialpui luiah–1952
3. R Malsawma–Tuirialah–1955
4. Lalengi, thi tawh ruang–Kolasib Tuilutah–1971
Hengte vang hian kum 1985 khan Lammuala Chapchar Kût hmannaah huaisen tlawmngai lawmman ropui taka hlan a ni.
Vawiin huna mite hian kan mi hmasate hnung hi kan zui zo ang em, kan mi hmasate hnung zui tur hian kan inpeih chiah em le? Kan nun tichhetu langsar tak–duhamna ṭha lo te, ruihhlo leh lemchanna te lak ata hi kan fihlimin, an thawh rim angin kan thawk rim ve thei meuh ang em le?
ZO FATE TANA MI HLUTE
He thawnthu hi Mizo novel, press-a chhut ngeia kan neih hmasak ber a ni a, zirlaibu atan pawha hman a ni hial a. Mizo thawnthua Mizo tlangval leh hnam dang nula inngaihzawnna hmasa ber a ni. A thawnthu ziah dangte pawh vawiin thlenga chuai lo an la awm a, an hlu hlawm hle.
Heng bakah hian kan mi hmasate zingah anmahni chanchin (autobiography) ziak eng emaw zat an awm a, chung zinga a ṭhente chu: ‘Ka ram leh kei’ – R. Vanlawma, ‘Ka zin kawng’ – Ch. Saprawnga, ‘Ka zirna ram’ – Revd Chuauṭhuama, ‘Hringnun sulhnu – KL Chhuanvawra, ‘I ni min pekte hi’ – Rev. Dr. Zairema, ‘Lo neitu fapa’ – R. Vanhnuaithanga, ‘Mizoram (The Land of Charm)’ – J. Lalsangzuala, ‘Thamram lo mitthla’ – Jimmy L. Chhangte, ‘Ka rahbi’ – Chalngura Jahau, ‘Zoram politics lumlet dan’ – A. Thanglura, ‘Ka damlai ni’ – Muma, ‘Ka tawnhriat’ – Dr. Thangchungnunga, ‘Ka khualzin kawng’ – Rev. HS Luaia, adt. Hengte hi a ziaktu kan hnenah an awm tawh lo a, an mimal chanchin ziahna chhiar tur hnutchhiahtute an ni.
Anmahni pawh kan hnena la awm a, an chanchin (autobiography) ziak tawhtu ṭhenkhatte: ‘Ka zir kawng bumboh’ – Rozama Chawngthu, ‘Nghet taka ding zelin’ – M. Lalmanzuala, ‘Theihtawp chhuahin’ – Prof. JV Hluna, ‘Arkhawthim dai’ – Dr. LN Tluanga, ‘Ramhnuai mi’ – Col. Lalrawnliana, ‘Khuarei sulhnu’ – Bualhranga, ‘Vanglai’ – J. Malsawma, ‘Ka hmaah dawhkan i buatsaih ṭhin a’ – Rev. Vanlalbela, ‘Ka dai ve chin’ – PC. Lawmkunga, adt. Hengte pawh hi an hlu hle mai a, anmahni awm tawh loh hnuah phei chuan a hlu zual deuh deuh ngei bawk ang.
Kum 1965 hma lama lehkhabu kan lo neih tawh: ‘Sangi Inleng’ – Lalthangfala, ‘Mizo Dan Bu’ – District Council chhuah, ‘Mizo Titi’ – Lalmama, ‘Mizo Tawng Ziak Dan’ – Vankhuma, ‘Zo Nun’ – J. Malsawma, ‘Mizo Hla Hlui leh Hla Thar’ – J. Malsawma, ‘Hla Thu Hrilhfiahna’–Pastor Thankunga, ‘Mizo Hla Khawnkhawm’ – Lalmama, ‘Nun Dan’ – HK Bawichhuaka, ‘Bengvarna Bu’ – R. Thanhlira, ‘Abraham Lincoln’ – R. Thanhlira, ‘Mizo Thawnthu’ – PS Dahrawk, ‘Chawngpui, a ti vawl vawl ṭhin’ – Vanlalropuia, ‘Saikuti Chanchin’ – Selṭhuama, ‘Zoram Thlirna’ – B. Poonte, ‘Pi Pu Ziarang’ – Kiautuma, ‘Qua Vadis’ – Nikhama, ‘Ben Hur’ – Dr. Thanglura, ‘Ivanhoe’ – R. Zuala, ‘Hamlet’ – JF. Laldailova, ‘Romeo and Juliet’ – JF. Laldailova, ‘Julius Caesar’ – ST Zama te pawh hi an hlu hlawm ngawt mai.
Mi pakhat chanchin han sawi belh leh lawk ila. Pu VL Nghaka, ṭhenkhatin Hindi Nghaka tiin emaw, Educationalist Nghaka an tih mai kha kum 1930-ah Murlenthanga leh Tlanglawmi inkarah a piang a, unau sawm pakhat (mipa 9 leh hmeichhia 2) an ni a, 15 Oct. 2022-ah Ramhlun South, Aizawlah a boral a, kum 92 chhung hringnun khawvel a hmang hman.
Kum 1940-ah a pa chuan Lungmuat, Sakawrhmuituai lamah lo vâtin pêm a tum rilru a. A fate hnenah chuan, "Buhban khawkela kan awm reng chuan lehkha in zir sang thei lo vang a, kan dingchhuak thei lo vang. Lungmuat khua, Sakawrhmuituai lamah i pem ang u," a ti a. A ni lah tak a, Buhban khuaah chuan naupang tan sephung laih leh ramvah vel bak tih tur a vâng hle.
Nimahsela, pêm an tum tih Buhban lalnu Lalhmingthangi chuan a hriatin a upate nen tlaivarin an vêng a, khua a var chuan khaw rizâp chhungah chuan lo tur chu hnatlangin an lo vat duai mai a, pêm an ṭhulh phah hial a. A kum leh, 1941-ah pawh chuan pêm an tum leh a, lalnu ho bawk chuan tlaivarin an chelh leh a. Lalnu chuan, “Mura, hetiang ema Sailovin kan ui kal luih chu a thian pawh a thiang lo vang,” a ti a. Nimahsela, khua a han var fel chuan, “Engmah phur loin Lailak ramri thlenga tlan tur,” a tih chuan an chhungkuain an tlan chhuak ru ta a. A hnuah an chhungkhat lainate'n an bungrua chu an pe ta hlawm a, Buhban khua chu an pêmsan ta a ni.
Hetia an pêm takah chuan an buh chu ṭîn sawm cheng khatin an hralh a, Lungmuat lamah chuan engkim bul ṭan turin an kal ta a ni. Pu Nghaka pa ngaihtuahna leh tumruhna hi a ropui hle mai a, fate hmakhua ngaia heti taka lal leh khawnbawlte pawh zah zo loa a kal lui hi a chhuanawm hle a, an fate mipa paruk phei chuan sorkar hna an thawk hial a ni.
Pu Nghaka kha Mizo taka nun hmang a, Mizo taka engkim ti ṭhin leh tlawmngaihna nunpui tlat mi a nihna kha a nuna ropui lai ber a ni hial awm e. Kum 2022-ah Literature & Education huangah Padma Shree Award a dawng. Zirna lama sulhnu nei tam leh chanchin ngah a ni a, a kutchhuak lehkhabute pawh hi chu lam hawi chu a ni tlangpui.
HINDI:
1. Hindi Grammar
2. Hindi Mizo Dictionary
3. Hindi Pariksha Sahayika
ENGLISH:
4. Modern Approach in School Education
5. School Education Manual Mizoram
6. Survey Report of Educationally Backward Area
7. School Complex and Comprehensive School
8. National Policy on Education
9. Comprehensive Schools in Mizoram
MIZO:
10. History of Assam (1962)
11. National Policy on Education
12. Comprehensive Schools in Mizoram
13. Modern Approach on School Education
14. School Education Manual Mizoram
15. Survey Report of Educationally Backward Area
16. School Complex and Comprehensive School
17. Bible Êng
18. Tuarna leh Pathian Hruaina
19. Sakawrhmuituai Liam Lal Ram Ka Zinna
20. Mizoram Zirna Chanchin (Mizoram Education)
21. Sailo Lal Ropui Àwksaràla
22. Alexandrapur Rammut (second)
23. Tawn Hriat (he lehkhabu hi kum 90 a nih hnua a ziah a ni nghe nghe).
A lehkhabu ziah zingah hian Assam History leh Hindi Grammar hi UT hma khan middle school zirlaiah hman a ni a, Bible Eng II chu Presbyterian Kohhran Senior pawl zirlai atan hman a ni tawh bawk.
Heng bakah hian a tlawmngaih vanga mahni nunna thâpa tuitla a chhan chhuah mi pali chhinchhiah a ni bawk a, chungte chu:
1. Malsawma–Bawrhsàp Tuikhuahah–1949
2. Thanglura–Ṭialpui luiah–1952
3. R Malsawma–Tuirialah–1955
4. Lalengi, thi tawh ruang–Kolasib Tuilutah–1971
Hengte vang hian kum 1985 khan Lammuala Chapchar Kût hmannaah huaisen tlawmngai lawmman ropui taka hlan a ni.
Vawiin huna mite hian kan mi hmasate hnung hi kan zui zo ang em, kan mi hmasate hnung zui tur hian kan inpeih chiah em le? Kan nun tichhetu langsar tak–duhamna ṭha lo te, ruihhlo leh lemchanna te lak ata hi kan fihlimin, an thawh rim angin kan thawk rim ve thei meuh ang em le?
- Mahmuaka Chhakchhuak