Kan awmpui nulate dinhmun tihchian a ngai
Kil tin kil tangah hian ram mipuiin mamawh kan neih belh zel a, kan lo tih ṭhin dan phuahchawp tak takte pawh tihmumal (organize) a ngai chho ta zel a. Hmân deuhva kan tih mai mai kha tih mai mai theih loh a awm chho ta zel mai. Chutiang chu sawi tur tam tak a awm thei a. Mi nawlpui kan awm theih tawh mang loh, “Kan awmpui nula (domestic worker) te chungchang” hi a bik takin khawpuia awmte tan chuan buaina tham, ngaihtuah tham a nih tak avangin enchiang ta lawk ila.
Kan eibar zawnna a lo ṭha hret hret a, chhungkaw tam tak chu awmpui nula nei lo thei lo kan ṭhahnem ta hle mai. Hmân deuhah kha chuan thingtlang lama kan chhungte kan inchah a, kan inpeizâwn liam liam ṭhin a; tunah chuan a dan a dang ta hle mai. Chhungte a inpeizâwn hleih theih ta lo va, Burma awmpui nula awlsam taka kan hmuh ṭhinte’n hmun nuam zawk Malaysia, Singapore leh USA thlengin min pansan ta.
Awmpui tura kan hmuh chhunho raltlan ṭhenkhat leh Tripura lama kan Bru uanaute leh Zo hnahthlakte an ni ta deuh mai. Chungho chu loh theih lohva min ṭanpui turin, kan inchhung sekrek min khawihpui turin kan lak a lo ngai ta a. Chutah pawh chuan keiniho hian duh kan thlang thei tawh lo, anmahnin an awm duhna an rawn thlang ta zawk a, min interview let ta a ni.
“Lily a ni em? Kan inah i lo awm thei ang em?” “Ka pi, chhungkaw member engzat nge in nih? Nausen in nei em? Putar in awm em? In in a zau em? Washing machine in nei em?” tih velin min han zawt a. “Ka lo inngaihtuah ang,” min tihsan a. An hmel pawh hmu lovin, an taimak dan leh inchhung sekrek khawih an zei leh zei loh pawh hre lovin kan mamawhnain a ur thlu si a, risk la tak meuhvin kan in leh lo enkawl turin kan han inla ta ṭhin a ni.
Tih fuh a awm a, tih fuh loh a awm bawk. Chhuanlam fahrah tê tê siamin an duh hun hunah min chhuahsan a, hlawh sang zawkah min kalsan zel bawk a. A vanduai deuhte phei chuan rawk an tâwk a, an thawmhnaw ṭha leh sana, thi, bengbeh leh ngún thlengin an awmpui nulate’n an lo hawnsak daihte an awm a ni awm e. Kan awmpui nulate hian smartphone hi an thupui ber a, hun âwl leh âwl lovah reels an siam a, phone an khawih char char mai a ni.
Kan awmpui nula dinhmun leh keini a ruaitute dinhmun hi bih chian a, mumal zawka kan siam leh kan organize a ngai ta tak zet a ni. Domestic worker placement agency kan tih ang, commission lo ei ve a, awmpui tur lo ngaihtuahtute pawh kan awm tawh ni awm tak a ni. Hetiang agency hnuaia awmpui tur nula kan hmuhte hi chu mumal hle àwm tak a nih laiin, a mumal chuang hauh lo va. Agency-te hian an rawn ngaihven zui chuang lo va, awmpuitute’n agency-ah engmah va claim emaw phût theih kan nei chuang hek lo.
India ramah hian hetiang awmpui (domestic worker)-te leh awmpuitute inkara ruahmanna felfai tak hi a ruangam an duang mek chauh a ni awm e. Ministry of Labour chuan ‘National Policy for Domestic Workers’ a zam chhuak tawh a. Chu ruahmannaah chuan domestic worker-te registering authority a awm ang a, chutah chuan awmpui (maid)-te an inziak lut ang a, India sorkar dana Minimum Wages Act angin hlawhbi siam tur a ni ang a, awmpuite chuan India khua leh tui an nih chuan social security an enjoy ang. Awmpui tur nula leh awmpui duhtute lo ruahmantu (placement agency) an awm ang a, awmpui nula leh awmpuitu turte’n contractual agreement an ziak tawh ang, tih a ni.
Singapore khi hemi kawngah hian an advance hle mai a. Ministry of Manpower (MoM) thuhnuaiah a ruaitu leh a rawihte’n ramdangmi an chhawr a nih chuan Migrant Domestic Workers (MDW) agreement mumal tak an ziak ngei ngei tur a ni a; a chipchiar ang reng fu bawk a. An agreement-ah chuan, awmpui nulate tih tur mumal takin an ziak thlap a, inchhung tihfai leh sekrek khawih, eirawng bâwl, insûk leh innawh mai bakah hian naupang/nausen enkawl emaw, tar enkawl emaw, ui enkawl tur a awm dan thlengin an ziak lang vek a. Chumi mil chuan hlawhbi inremna an ziak thin niin an sawi. Awmpui nulate hamṭhatna lamah chuan, Sunday-a chawlh emaw, working hour-ah zan lam telh loh emaw, hun awl siamsak, anmahni duh zawng tih vena hun atan casual leave siamsak leh, an healthcare thlenga huamtirte pawh an awm a ni awm e.
Kan mamawhnain min ur thlu ngang si a, awmpui nulate leh awmpui duhtute inkarah hian langtlang si, felfai si, a tu ve ve tan pawha ṭha tur ruahmanna siam a ngai ta hle mai. Kan awmpui nulate pawh mihring ve tho an ni a, an hah ve thei a, an damlo ve thei a. Chutihrualin, an lo sual ru viau thei a, an lo thatchhe viau thei a, an lo phakar ve thei viau tho bawk. Chuvang tak chuan, he lam kawnga hma latu tur bera ngaih chu Labour, Employment, Skill Development and Entrepreneurship (LESDE) Department lam hian eng kawng zawng emawa hma an lak theih chuan mipuite phurrit nasa takin an chhawk thei dawn niin a lang ta
tlat mai.
Hma la dawn ta ila, Mizoramah engtin nge kan tih ve ang? LESDE lam hian Mizorama thawk duh, awmpui nula hna thawk thiam (domestic worker)-te tan Registering Authority (Manpower Agency) a siam ang. Chutah, authority chuan standard contractual agreement (in awmpuina tura inremna) mumal tak an lo siam ang a. Awmpui nulate awm dan tur leh tih tur te, awm hun chhung tura inremna te, an hlawh zat leh inpek dan tur te, hahchawlh ni siamsak ve dan turte thlengin kan ziak thlap tawh ang.
“Ka pi, ka nu a damlo thut a, naktukah ka haw dawn,” tih mai mai te, “Zaninah ka ṭhiannu te inah ka riak ang a, naktuk zingah ka lo haw ang,” ti si, lo haw ta miah lote a lo ziaawm ang a. Dan leh hraiin min phuar tawn na nâ nâ chuan awmpui nghet deuh, thla 6 tal emaw, kum khat tal emaw kan nei thei ang a’ chhungkhat nu ber pawh an thlamuang ve deuh ang a, home minister ber an thlamuan chuan chhungkhat pa ber pawh kan hlim ve deuh ang chu.
- Joseph L Ralte