LUNGLENG LAL, PU KHAMLIANA IN KA EN

Lungleng lal, Pu Khamliana Sailo lal in hi a hun lai atan chuan a ṭhatzia an sawi ṭhin a; a bangte pawh kahpathir, silai pawha kah tlang theih loh an bel vek an ti ṭhin a. In ṭha em em ni mai lovin, in mawi tak leh changkang tak ni te pawhin kan lo hre ṭhin a. Tin, Lungleng lal Pu Khamliana hi Mizoram lalah chuan a fing leh changkang hmasa, hmathlir pawh thui tak nei mi niin a lang. Ziak leh chhiar thiam hmasa, lehkha thiam hmasa, in ṭha leh ropui changkang tak sa hmasa, ṭhelrêt te pawh chìn nachang lo hre hmasa, a ṭhelret chin erawh chu a suak a lo ni hlauh an ti a, a pawi hle mai.

Khamliana hi Kristian pawh ni hmasa, huan neih nachang hre hmasa leh thei chi hrang hrangte pawh chin uar nachang lo hre hmasa daih tawh a ni a, serthlum hi a in velah chuan a rah eng ngiai nguai mai a ni an ti. Tin, arte pawh tih tak zetin a lo vulh tawh niin an sawi.

Pu Khamliana hi lal fing leh taima tak, thil ti mai mai lo chi, a tih tawh chu tih tak zeta ti chi, economist ropui tak a ni tih a hriat theih a. A khua leh tuite chungah pawh hian lal ṭha leh ropui tak a nih ang ngeiin Mizorama lal inah chuan a in hi ṭha leh ropui ber a ni. Lal ho in tih mai pawh ni lovin, khatih laia Mizoram puma inah khan sorkar in tih lohah chuan in ṭha leh ropui ber a ni a, 1929-a a sak niin min hrilh.

Hetiang a nih avang hian ka hmu châk em em ṭhin a; kei chang pawh ni lo, mi tam tak hmuh châk a ni. Mahse, mi zawng zawng tan hmuh theih a ni lo. Kan khua Khawbung, Burma border bul, ram hla tak aṭangin Pu Khamliana in en tur hian ka kal thla vang vang a, June 26, 2026 khan Chanmari West Kawipui aṭangin zing dar dar 4:41-ah Lungleng pan tur chuan kea kalin ka chhuak ta a. A kawngte ka la hriat loh avangin kawng chin te zawt vár pahin, Hlimenah thingpui dawrah thingpui te ka in zawk a; ke hlirin Lungleng chu ka thleng ta a. Ka phone a ṭhat loh avangin sana ka en thei lo a, Lungleng ka thlen dar zah chiah hi ka hre ta lo. Lal in ka en ngial hnu chuan khaw chhung lamah ka let thla leh a, mi ina ka luh zawk zawknaah, “Chaw ei nghal rawh, chaw kan ngah a nia,” tiin chaw eiah min lo sawm a. Chuvangin, Lunglen ka thlen hi tukṭhuan ei lai vel niin a lang. Lungleng khua hi an felin an bengvar ka ti hle a, ka lawm hle a ni.

Lal in ka fang kual chu, ka hmuh tum dan leh ka hmuh châk angin ka hmu lo lutuk a. A chhung a thimin a ṭawp si a, a vêl a hnimin a ṭawp bawk si. Inchei fai tak tan phei chuan a vel han fan kual chi a ni lo reng reng. Gate fel tak siamin entute hming leh address ziahna register nen, gate luh man te an siam a, fee dawngtu fel tak nen; felfai takin, a building leh a chhehvel compound-te felfai tak leh zahawm taka khawtlang emaw, sorkar emaw, a mawhphurtu apiangin emaw en leh châkawm khawpa enkawl leh vawn a ni ang chu ka lo ti a. Mahse, chutiang a lo ni awzawng lo mai! A chhung ni se, hmuh pawh hmuh chian hleih theih loha thim leh ṭawp, eng lai lai emaw tlabal tak tak, repair mumal awm bawk si lo a ni. A veranda railing (hungna) lo tla darh nuaih mai ka’n hmu chu, “Aw, hengte hi han repair leh mai atan a va ṭha em, enkawltu mumal an awm lo em ni ang aw!” ka ti vawng vawng a. A railing tla let reng mai pakhat phei chu ka chhar a, ka’n lek vel a, ngaihtuah a tithui hle mai. Pu Khamliana thlarau a zahawm hlein ka hria.

Lungleng lal Pu Khamliana in hi a hmingthang em em a; a in mai ni loin, amah Pu Khamliana nunphung hi a ropuiin a ngaihsanawm reng reng a. In saa ka rawih vai mistiri ho bulah te ka sawi ṭhin a, an ngaithla duhin hmuh ve an châk em em a. “Ka pu, i kal hunah min hruai ve ngei ngei rawh aw, kan hmu ve chak a nia,” an ti ṭhin. An awmna ka hriat tak mai loh avangin ka hruai ta lo a, lo hruai ta ni ila, ka zak ngawt ang. An hmuh tum dan nen inang lo an ti dawn lutuk.

Hetianga ka hmuh tum dan a nih loh tak em avang hian ka en haw lamah chuan khawtlang hruaitu a remchang chang te inah ka lut a. Ka hmuh tum dan leh ka hmuh châk zia te, ka hmuh tum ang a nih si lohzia te ka sawipui a. “Engati nge Pu Khamliana in khi ti mai maia entlak pawh ni loa a awm? A enkawl hna hi tu mawhphurh ber nge, khawtlang, VC leh YMA te nge, sorkar lam? INTACH lam nge, Art & Culture lam nge, a neitu a thlah kal zel a tu leh fate nge? Khiti mai mai ni loin, zahawm tak, entute pawhina en leh chakawm khawpa enkawl thianghlim leh zahawma siam a va ṭha em. Tuna a awm dan ang ringawt saw chuan kei pawhin en leh ka châk map tawh lo. A lo en tawhtute sawi ka hriat nualte pawhin ho an tih thu leh en leh chakawm an tih lohzia hlir ka hria a. Chuvangin, khawtlang hi lo ṭang deuh teh u,” te ka’n ti ve ringawt a.

Pu Khamliana thlah kal zel, a tu leh fate, lo la inti neitu deuh leh lo la hauh deuhte an awm a nih pawhin, neihtu an nihna rilru te chu a zahawmin a ngaisanawm hle laiin, lo hrethiam se la. Khawtlang emaw, sorkar emaw kutah hian rilru zau zawk puin dah thiam se la, a ropui zui zelna tur leh a zahawm zel zawkna tur leh, Pu Khamliana hriatrengna dai thei lo, chul thei lo, ral thei lo a nih zelna tur a ni ngei ang.

Taj Mahal, Tripura Rêng lal in Neer Mahal leh hmun danga lal inte leh lal in pawh ni chiah lo, historical buiding-te reng reng hi an thlah kal zel, an tu leh fate enkawl zui ni ta se, tuna in ropui leh mawi leh hlu tak tak ho hi en tlak an awm mang tawh lo ang. Chutiangin, Pu Khamliana in pawh hi tun ang mai maia enkawl ṭhat a hlawh loh chuan rei lo teah a tlabal ral mai ang. Sorkar kutah emaw, khawtlang kutah emaw a awm hian chei ṭhat leh enkawl ṭhat a ni ang a, Pu Khamliana hming a lo thar zel ang a, Lungleng khuain a lo vul phah zel ang a, a enkawlna a intum thei mai dawn a ni. Tin, Lungleng khaw tana development ropui tak a piang bawk ang. Chhim leh hmar, chhak leh thlanga mite’n tlawh kan châk tawlh tawlh ang a, a kum telin tlawhtu an tam tawlh tawlh ang.

Khawbungah pawh Mizo Hlakungpui Mual a awm a, hla phuah thiam leh thu ziakmi te lungphun a ni. Khawtlang ṭangrualin a enkawltu committee a ruat te leh mipuite’n uluk tak leh felfai taka an siam a, en man, luh man te siamin, gate-ah ni tin duty dah a ni. Zana en duh an awm pawhin gate-ah duty phone number tar a nih avangin zan eng hunah pawh an phone mai ṭhin. Tin, chutianga uluk leh ngun taka enkawl leh vawn a nih avangin entute pawhin en leh an châk thin a. A kum têlin entu an tam tawlh tawlh a, entute gate fee aṭang hian a enkawlna hi chu a intum thei daih tawh. Heti taka entu an tam nachhan hi mimal ta, mimal thil ni lova khawtlang ta, VC, YMA leh pawl hrang hrang leh mipui ta a nih vang a ni a, uluk tak leh mawi hnai taka enkawl reng a nih vang a ni.

Ka ngaihhlut leh a chuai ral mai ang tih ka hlauh em avangin ṭhahnemngaih thuah ka han ziak ta ṭeuh a; tute emaw rilru ka lo tihnat palh hlauh a awm chuan in mi ngaihdamna ka dil mawlh mawlh e.

- Liandula, Khawbung – 897403611