HRINGNUN PIAH PIALRAL

Khawharna leh lunglenna hi Pathianin mitinte thinlungah a dah a ni ang. Mi zawng zawng deuh thaw hian khawhar chang leh lunglen chang (k)an nei thin zawng a nih hi. Chu khawharna leh lunglenna neitute chu an inpuang chhuak châwk thin. Kan puan chhuah dan erawh a inang lo. Mi ṭhenkhatte chuan an chetze hmangin an puang chhuak ṭhin a, mi ṭhenkhatte erawh a sawia sawi chhuak chi te, a ziaha ziak chhuak chi, thu leh hla leh lemziak hmangtein a ni ang. Thil chiang tak erawh chu, mihring hian khawhar chang, lunglen riau chang kan nei ṭhin a ni tih hi a ni. Chutah chuan pastor leh upa te pawh an bâng bik lo va, sakhaw puithiam Pastor C Saikhuma pawh lunglenna hian a kiansan bik loh tih a chiang hle. Mahse, lunglenna ruamah kal ral mai lovin, Pathianin amah hmangaihtute tana a buatsaih van ram a thlir tlat kha a chhinchhintlak hle.

Lalsangzuali Sailo chuan,

“Zan tlai khaw thingah mahte’n zai ka sa,

Suihlung a leng mang e, lunglam ka vai ruai e;

Nun hlui liam hnu ka dawn,

Ngaih bik awm lo – a leng si aw,

Ka hril thiam lul lo, khawtlang lunglen em ni”

tiin ‘Nun hlui liam hnu’ tih hlaah a inbun ruak a.

Mahse, ani paw’n he a lunglenna ruam aṭang hian mihring nun rei lohzia te ngaihtuah thlengin a tawpah chuan,

“Ka han dawn chiang a, hringnun dam lai hi,

Kumhlun tur reng reng awm lo van hnuai’n maw,

Ramtiam i thlir ang aw;

Tu’ dang ngai lo va leng hnute,

Tawn leh ka nghakhlel, ka thlir bâng thei lo ve”

Pastor C Saikhuma kha October 1926 khan Lunglei Zotlangah a piang a, Serkawn sikulah middle a zo va. Chumi hnuah sipaia ṭang turin a ṭhianpa nen Shillong an pan a, Shillong-ah kawng bovin, Seventh Day Adventist Training Shool, Jowai an thleng hlawl a. Hetah hian matric thleng a zir a, kum 1945 khan SDA-ah baptisma a chang ta a ni.

Hemi hnu hian evangelist niin Pathian rawng a bawl chho ṭan a, a hnuah pastor atan nemngheh a ni. Haulawng khuaa Pi Biakkungi nen kum 1952 khan inneiin fanu 4 leh fapa 2 an nei. Pastor a nih hnu leh nupui a neih hnuah Spicer Memorial College-ah BLA a zir zo leh a. A nupui Biakkungi pawh hi hla phuah thiam a ni a, ‘Huna kal rawh, Zion ka ngai’ tih hla hi a phuah a ni.

Pastor C Saikhuma khan hla 80 chuang a phuah a; Pathian fakna hla, Krismas hla, ram ngaih hla leh lusûnna hla te a ni hlawm. A hla phuah hmasak ber chu, ‘Aw Lalpa lawmthu kan hrilh che’ tih a ni a, March 23, 1975-a a phuah a ni. A hla phuah hnuhnung ber chu March 1985-a a phuah a ni thung. Pastor C. Saikhuma kha song writer leh poet tiin a sawi theih ang. Poet nihtirtu zinga pakhat chu November 18, 1982-a a phuah ‘Ka hril vel’ tih poem tlar thum hla hi a ni ang. Tichuan, Isua Krista lo kal lehna nghakin July ni 18, 1985 khan a muhil ta a ni.

Pathian rawngbawltute lei zin kawng pawh hi a lo tluang purh lem lo fo va. Pastor C Saikhuma pawh khan a dam laiin a fapa naupang zawk Samuela a sûn hnuah, October ni 24, 1982 khan a nupui a sûn leh a. A nupui a sûn hi a tuar thiam lovin a lung a leng thei em em a, vantlang dem leh sawisel a hlawh phah hial a ni awm e. Ama’n, “Biakkungi’n min boralsan hnuah amah ngaihna hla ka phuah nual a, mi ṭhenkhatte’n, ‘Pastor si, a tuar thiam lo em mai’ tia min sawiseltute pawh an awm nual a. Ka hrethiam tho va, mahse, ka inthiam ve tlat a, mihirng ve tho ka ni a, ka ngai a ni mai. Kristaa ka rinna ka tichhe chuang lo va, thil tam taka ka zir zawk a ni. Biakkungi kha zawng ngaih loh atan a uiawm lutuk a ni. Mi nute ang a ni ve lo ka ti ṭhin. Kei chu Pathian thu hril mi ka nih avangin ka zin chhuak zing si a, amah hian kan fate zawng zawng ṭha takin a lo enkawl a, in chhung khawsak fel takin a rel a, a taimain a themthiam bawk a, kei leh a fate min duat em em a, kan rinpui ber a ni takzet a ni. Fa enkawlna lamah phei chuan sawiselna tur a vang khawp mai, a fate tan a ṭawngṭai peih em em a, Pathian thu a hrilh peih bawk a, lehkhathiam lo ni mah se, hmangchang a hre em em bawk. Ka zinnaah ka hruai ngai hran lo va, ‘Kan fate leh in chhung ṭha taka i enkawl khan kan hnathawh ropui dan a inang reng,’ ka ti ṭhin a. Ka tan leh a fate tan a ṭawngṭainaa a ṭhingṭhitna khûpte pawh a châr rût a ni. Chuvangin, vawiina ka nihna zawng zawngte hi ama ṭawngṭaina rah ka ni tih ka puang ngam a ni. Inralring hman lova min han boralsan mai chu le, hrilh a hai hle. Ringtute tan vanneihna, ‘Beiseina lawmawm’ vanram hi rinnain ka thlir bâng lo…” (C. Luri, 'Ka pa Pastor C. Saikhuma', 1997, 96) tiin a ziak hial a ni.

February ni 20, 1983 khan a nupui tan ‘Ka ngai em em a che’ tih hla a phuahah chuan hetiang hian a ziak a:

"Ka ngai em em a che,

Suihlung a leng vawng vawng;

Nang anga min hnemtu ka tawng si lo,

Chung Pathian malsawmna leh hmangaihte zarah,

Ka thinlai na hi lo dam ve maw" tiin.

A nupui tana a phuahah tho 'Nghilh ni reng i awm dawn lo' tihah pawh nupui ngaia lungleng chu Isua a ngaih ber thu leh a lo kal hunah chuan a lunglen pawh a reh tur thu, a chang tawpah hetiang hian a sawi a:

"Aw Lallunghnem, ka ngai ber che,

Damlai ni hian min hruai zel la;

Suihlung hi ka bang ngei ang,

I lo kal hunah chuan."

Pastor C. Saikhuma khan a nupui kha, "He khawvela ka khawm ngeih ber," a tih chu a thi ta mai si a. Lalpa'n chhuhsak taa ngaiin, "Min chhuhsak a, engtia awm turin nge min duh?" tiin Lalpa hnenah a vui a. Mahse, a êng zawnga thlir leh vatin,

Aw chhandamtu ka dilna min chhang la,

Ṭhian kawm ngeih ber tui min tulhtu lo ni ang che;

Ka fuk hmun nuam, muanawm nang lo ni la,

Hmangaihte nen vanah min hruai ang che"

(p. 103) a ti.

Hetianga a nupui ngaia a lungleng avang hian mihring nunte chu a khawhar changin a ngaihtuah nasa hle ṭhin a. Mahni duhthusama piang kan awm loh avangin kan inthihsan ṭhin a ni tih te a ngaihtuah a. Nula leh tlangvalte chu inhmangaihin innei ṭhin mah se, khawvel hi chu ânchhedawng a nih tlat tawh avangin thihna avanga inṭhen a ṭul leh ṭhin a. Hei vang hian mihring nun piah pialral – vanram a ngaih thu a sawi chhuak hial a.

Keini mihringte hi boral vat tur ni si, khawvel thilte ngaihtuahin kan hmanhlel a, chatuana khawvela awm tur ang maiin in leh lote kan din ṭhin a. Mahse, pangpar mawi tak takte an chuai leh thuai mai ṭhin angin, mihring nun pawh hi khawthlang lama káwlah ni a tla thin angin, a liam leh mai thin niin a sawi.

Thih hnu piah lam chatuan ram a ngaihtuah ṭhin a. A ṭhiante leh hmangaihte thihna avanga a thlah liamte nen an inhmuh khawm leh tak tak ang em tiin a ngaihtuah a. Mahse, Pathianin Bible kaltlanga a thutiam, thawhlehna chu a ringhlel lo va, Pathianin dâwt a sawi a ring phal lo bawk. A tawpah chuan Pathian ngaia auvin, awmpuia thlamuan turin a ngen a; a tel lo chuan a khawvel nun kawng a hman zel turah phûrna leh thathona a nei lo. A thil hmuh zawng zawngte chuan hlimna an pe thei bawk si lo va; vanram a thlen ve ngei theih nan Pathian chu a au lawm lawm a ni.

Awmkhawhar zual chang ni a thleng ṭhin a,

Lei hringnun hi ka dáwn vel ṭhin a, thiam tâwk têin;

Mahni duhaisama lo piang kan awm lo ve,

Zamual kan inliamsan leh mai ṭhin maw.

Hmangaihna par tlanin dâr ang kan lo lêng za ṭhin,

Mahse, he lei hi zawng anchhedawng ram a lo ni;

Lungduh kan ṭhen takte nena kan lenna tur,

Hringnun piah pialral ram ka ngai ṭhin e.

Khawvel thil rei lo têa boral tur,

Chhuan zawng zawng thlenga awm tur ang hian kan lo din a;

Par tin vul mawi chhing chheng a lo chuai mai ang hian,

Damlai ni kawlkunga'n a liam leh ṭhin.

Damlai piah chatuan ram ka thlir ṭhin a,

Sam ang inṭhen hnute kan intawk leh ngei ang em?

Chung Pathian malsawmtu leh dâwt sawi ngai lo chuan,

Hmangaihte tan a tiam ka ringhlel lo.

Lallunghnem, min awm rawh, ka ngai em che,

I tel lo chuan damlai kawng chhuk chho ṭuan ka zuam lo;

Ka hmuh theih zawng zawng hi a chul zo dawn si a,

I lenna Zion ram min thlen ang che.

He hla hi April ni 22, 1983 khan a phuah a, a nupui boral hnua a phuah a ni. Hetiang hian a phuah chhan a sawi: “He hla hi ka lunglen hla tho a ni a. Ka phuah chhan chu thu mâwl takin ka dah khawm ve a. Mihring nun hrim hrim hi ka ngaihtuah hian a lunglenthlak ka ti em em mai a. Khawvelah kan lo piang a, rei lo tê atan vul turin. Tichuan, pangpar mawi tak a lo chuai ang maiin an hmangaihte kalsanin kan dam lai ni a lo liam leh mai ṭhin. Hringnun hi a ho ang reng, ho si lo a nihna laite pawh a awm. Ka thinlung leih buakna hla tho a ni a, a thu aṭang hian lo ngaihtuah mai rawh u,” (C. Luri, 'Ka pa Pastor C. Saikhuma', 1997, 98 & 99) tiin.tiin ramtiam min thlirpui a ni.

ṭ

- Zoliansanga Tlau