RAM HMASAWN NAN ṬANRUAL A ṬUL
Thufing chuan, ‘Ṭanrual hi chakna a ni’ a lo ti a; a dikin a pawimawh hle mai. Mizo Kristiante inneihnaah pawh, hrui thum hrual chu a chat lawk lawk ngai lo ve (Thuhriltu 4:12) tiin ṭanrual leh inpumkhat pawimawhna thu hi nupa tuak tharte fuih nan an hmang ṭhin. Chhungkua hi a ṭangrual apiang an hlawhtling a, chhungkaw zahawm an lo ni mai ṭhin. Khawtlang ṭangrualin chenhona nuam an siam a, ram rorelna thlengin rah ṭha a chhuah ṭhin a ni.
Mizote hi kan hun tawng azirin hnam ṭangrual tak kan niin a lang. Tlawmngai pawl hrang hrang leh kohhran thlengin ram leh hnam leh sakhaw thilah chuan kan ṭangrual mai ṭhin. Kan ramin harsatna nasa tak a tawh lai khan sawrkar bakah mipui huap zo pawl din a ni a, kan ṭanrualna zarah remna kan nei a nih kha. Khatiang deuh khan ram a lo ralmuan tak hnu pawh hian sawrkar lai apiang thâ tichak tur hian political party hrang hrang bakah, mipui huap zo pawl hi din ni leh ta se, ram tan an la ṭangkai zel thovin a rinawm. A ṭul dan azirin rorel lai pawlte nen hian Central sawrkar thlengin zu dawr ho ṭhin se, hnam ṭangrual anga Central sawrkarin min hmuh ngat chuan chanchin ṭha hrilna thlengin kan ṭangkaipui a rinawm. India rama Kristian tamna state Tamil Nadu leh Kerala-ah te BJP-in rorelna an chan theih loh chhan chu, an sakhua leh hnam nun ziaah an chian vang niin a rinawm. Ram rorelnaah hian Pathian ram a thlen theihna tur chuan kan sakhaw zirtirna mila kan vaia ṭanrual hi a kawng pawimawh ber niin a lang.
Inthlan leh huna tlin dan tur ringawt thlira political party-te dâwt thu thlenga an inchirhtheh chhung hi chuan ram tan ni lovin, mimal leh party hlawkna rilru an pu tihna a ni a, ṭanrualna lam a kâwk lo. Hei hi kan ṭanrualna dâltu mai bakah, kan hnam leh sakhua zahawmna dâltu pawh a ni thei. Central lama zuk inhêk tawn vel phei chu tih hauh loh tur a ni. Ram leh hnam tan chuan pawl pawl sawi lovin ṭangrual tlat ila, hnam zahawm kan ni mai ang. Central mit aṭang chuan kan ram mipui hi uihûm an tih ang chauh kan la ni a, ṭangrual lo tham pawh kan la ni lo. Politician-te hian ram hmangaih ber anga an insawi lai hian, an hmangaih tia an sawi kan ram tan erawh ṭanrualna tur hmabak thui tak an la nei niin a lang. State dang leh kan sawrkar pawhin an la tih ngai loh, ram leh hnam hnuk khawih thilah hi chuan kan sawi ang khian bung thar kaiin ṭangrual ngat ila, kan politics pawh hi a thianghlim sawt mai ang.
ENG ANG HMASAWNNA NGE KAN MAMAWH?
A tawi zawngin sawi dawn ila; hmasawnna ngêlnghet leh kairual tih hi a ni mai awm e. India ram ropui leh ṭhang chak tak ramah kan awm a, kan hriat ngai loh hmasawnna (project) hrang hrangin min chim reng a, kan vannei hle. Mi hausa leh rethei karah te, khawpuia chengte leh thingtlang khaw tê deuha chengte chu hmasawnna kawngah a intluk tlan diak diak theih kher loh ang. Chuti chung chuan mi tinin kan chanvo tur kan chan theihna tur kawngah hma kan sawn ve zel niin a lang.
State danga hmasawnna ang zawng zawng hi kan state hian kan mamawh ber a ni em, kan hnam leh sakhua tan a him ang em tih thlenga ngaihtuah a ṭul awm e. Kan ram angah hi chuan kan ṭhatpui tur âwm taka lang, kan sakhua leh hnam nun tidal thei si a awm theiin a lang a, roreltute an fimkhur rengna tur a ni ang. Sakhaw zalenna ram (secular state) ni reng chung hian Central lama thuneitute chet dan kan hre vek a, Mizote kan sihhnipna ber, tangkasum hmang hian thiam takin kan hnam leh sakhua tana ṭha lo tur zawnga min nêk hi thil hlauhawm tak a la ni reng.
Kan politics kalpui dan hi Krista chanchin ṭha mil zawng a nih chhung chuan kan kal sual lo vang a, Krista chanchin ṭha kan dawn hnâwla khawvel hmasawnna kan buaipui erawh chuan kan hmuingil ngai lo vang. Hei hi Kristian zirtirna aṭanga kan hmuh dan niin a lang a, Kristianna hi káwra hman erawh thil pawi tak a ni thung ang.
India ram laili lama chanchin ṭha hril a harsa ta mek pawh hi ṭanrualna aṭanga hneh chi a ni ang. Kan sakhaw nêk chêp zawnga Central lam dan siam leh an hman sual luih mek dona ṭha ber pawh ‘ṭanrualna’ tho a ni ang. Kan sakhaw zirtirnaah hian chiangin nghet ila, sakhaw zalenna ramah hian tumahin min chimral lo tawp ang. Chuti ni lo va, ring lo mite ang maia hmasawnna pawisa lo hausakpui duhna rilru kan pu ve zel a nih chuan chimral kan ni thuai ang. ‘Miin khawvel hi a pumin nei se, a nun chân si se la, atan eng nge sâwt ang,’ tih hi Pathian thu a la ni reng e.
RILRU FIM KAN MAMAWH
Mizote hi intihhmuh ching tak hnam kan niin a lang a, miin an tih ang tih ve duh zel mai kan ni. Aizawla nunphung leh incheina chu rei lo te chhungin thingtlang khaw kilkhawr ber thlengin kan lo la chhawng mai ṭhin a; khawvel ram changkang zawkte nunphung leh awm dan pawh kar lovah kan zui ve mai ṭhin. Hetiang hi kan nihna a nih avangin kan ngaihtuahna, rilru a fim reng a ngai. Kan ngaihsan zawng pawh kan hnam nun dan ṭha leh kan Kristian nun dan ṭha a nih reng a ṭul.
Kan in leh lo leh kan khawsak dante a lo changkan zel rual hian, kan rilru pawh ni tin siam thara a awm a ngai. Chuti a nih loh chuan khawvel changkanna hian kan hriat loh karin kan nun a ei chhe mai dawn a, kan thlarau nun thlengin a tuar thei dawn a ni. Khawvel changkang zelah hian kan rinna tiderthawng thei thil tam tak a awm reng dawn a, chuvang chuan, kan ngaihtuahna hi a fim reng a ṭul tak zet a ni. Thil dik lo tih kan hriat reng tih duh tlatna rilru hi Setana thlemna a ni a, Kristiante chuan kan hneh tur a ni ang. Mi pawhin an ti tho alawm tih avanga thil dik lo ti duhtute hi kan ram leh hnam hmelma tih hi kan pawma kan hnawl ngam a hun hle tawh a ni.
CENTRAL-IN MIN VIL NGUN
Central-a BJP sawrkar hi hmasawnna kawngah chuan a ṭha hle mai a, keini ang state tê leh kilkhawra awm pawh hi minister rual hian min tlawh reng mai a, min hre chiang viau awm e. Central minister-ho khuan state an tlawh hun tur duan sa (routine) an nei a, an hun a chhuah chuan an kal mai zel niin an sawi. Modia sawrkarna hnuaiah hian tih tak taka hna thawkte tan chuan mamawh dil hi inthlahrunawm loh turah a ngaih theih awm e. A chhan chu, a sawrkar chhung hian India ram hian hma a sawn nasa em mai a, corruption lamah ni se an fihlim khat viau niin a lang bawk. India ram kilkhawr ber thlenga hmasawnna hmuh tur a awm ta zel mai hian Central-in hmasawnna a ngai pawimawh tih a lantir a ni.
Hetah tak hian kan ram mipui tana ro tling (asset) kan lo hai chhuah thiam a pawimawh hle. Thil tam tak kan mamawh zingah hian buhfai chhek khawlna kudam lian, oil depot leh gas bottling plant lian leh changkang zawk te kan mamawh em em a la ni reng mai. Kawng chhiat thut leh harsatna dang avanga kan buai fona, kan ni tin mamawh a nih vang hian mipui mamawh tak a la ni reng mai.
Kan ram mamawhte hi hun rei tak aṭanga sawrkarin an lo buaipui tawh a ni a, kan sawi ang khian ṭangrualin nawr ho ila chuan kan hlawhtling daih tawh maithei a ni. Kan pi pute aṭanga ṭangruala hnatlang ṭhin hnam kan ni a, chu nun ze mawi chu kan hnam leh sakhaw mil zawngin ram rorelnaah lantir ila; ram hmasawnna atana hmanraw ṭha ber pakhat a tling ngei ang.
- H Lalchhuanliana