Mizo Accord–RD Pradhan-a sûlhnu
“I wish the Mizo people all the happiness and prosperity on this joyous occasion.” – R.D. Pradhan (1995: 128)
Rambuai kan tawrhna aṭanga remna leh muanna a awm theih nana Mizo mipui, kohhran leh pawl hrang hrangte hmalakna hi sawi zawh mai a la har rih dawn niin a lang. A taka tawngtu leh tuar nasa ber berte zinga tam tak chuan ngawih an la chuh zawk ni te hian a lang ṭhin. India rama inremna hlawhtling bera chhal ngam ni tur hian tu nge a hnarkaitu ti ila, kei chuan a mipuite hi ka dah hmasa ber ang. Inrem kha mipui duh dan a ni a, mi tin ta leh siam a ni. Chutih laiin, inremna a awm theih nan dân angin a hmawr bâwk a ngai a, a hmawr bâwktute zingah chuan a hming kan hriat lâr em em, mahse, ṭhangtharte’n kan chian vak si loh a awm a, khatih laia India Home Secretary Ram D Pradhan kha a ni awm e. Peace Accord champha pualin RD Pradhan leh Mizo Accord inlaichin dan han thai lang ve ila.
Mi bik a rawn inlâr
MNF leh India sorkar a inrem theih nan kawng thui tak zawh a ni tawh a. Amaherawhchu, Pu Laldenga’n Prime Minister Pi Indira Gandhi hmuh a tum ni tak khan Pi Gandhi chu amah vengtu Sikh pa-in a kah hlum avangin a sukuk ta a nih kha. Kha tualthahna avang khan India ram hmun tam takah Sikh tawh phawt chuan nghaisak an tuar nasa a, thih phah pawh an tam hle. Maharashtra state-ah erawh chuan nasa taka innghaisakna ang chi kha khap beh theih a ni hlauh a; chutihlaia an Chief Secretary chu tuna a chanchin kan sawi mek RD Pradhan hi a ni. Heta a hnathawh ṭhat hi a hnua PM ni zui ta Rajiv Gandhi-a’n a hriat avang leh sûlhnu ṭha tak a neihte avangin Delhi-ah mawhphurhna lian zawk chelh turin a thlêm chhuak a. A post duh ber–Home Secretary-ah January 15, 1985-a a pension thlengin a awm zui ta a ni. Mizoram tana inremna siam a nih hma hian Punjab buainaah leh Assam buainaah pawh Home Secretary a nih angin a inrawlh thûk hle. Heng state pahnih tan hian inremna thuthlung a lo duanpui tawh bakah, Assam Accord pawh a lo ziah felpui tawh a; Home Secretary ang chuan Mizoram buai chinfel kha a last mission a ni.
Laldenga leh RD Pradhan inkar
August 1985-a London aṭanga India-a Pu Denga a rawn lêt khan a tum ber chu India Prime Minister thar Rajiv Gandhi nena ‘political solution’ siam a ni. Amaherawhchu, Pu Denga beisei loh deuhin an la inrem theih lohna tlemte la awm chu Pu Denga nen lo tifel turin PM-in Pradhan-a kutah a dah diam tawh a. Chumi bawhzui chuan Pradhan-a khan Pu Denga kha September 1985 khan a office-ah lêng turin a sawm a. Mahse, Pu Denga ngaihdan chuan inrem nana tih tur ṭulte chu G. Parthasarathy, Policy Planning Advisor to the Prime Minister nen an tifel thawkhat tawh a, Pradhan-a nena an inhmuhna hi chu a hminga inhmelhriatna ang chauhah lak luihsak a tum niin a lang; an vawi khat inkawmna a ni nghe nghe. Pu Denga hi mi pahnihin an ṭawiawm a, Pradhan-a hi Home Ministry-a Joint Secretary (North East changtu) R. Vasudevan-a’n a ṭawiawm thung.
Pradhan-a chuan Pu Denga hnenah, amah chu remna a awm theih nana biak tur a nih thu leh, a hmaa mi dang nena hma an lo lak tawhna pawh ennawn tur a awm thu a han hrilh chuan Pu Denga chuan thinrim insûm tak chungin, “Pu Home Secretary, kan lo inrem tawhna kha ennawn i tih chuan ramhnuaiah lêt lehin silai ka lek ang. Chu chuan thisen chhuahna a siam dawn a, nangmah hi mawhphurtu i ni ang,” tiin a vau a. Pradhan-a chuan, “Pu Laldeng, kan vawi khat inhmuhna a ni a, min hre lo a, ka hre ngai bawk lo che,” a ti a. Sawi zawm lehin, “Thisen chhuah chungchang i sawi maw? Union Home Secretary pisaah i awm a. Ka thu hriat hi a dik a nih ngai chuan dânin min phût angin hma ka la mai ang,” tiin a vau lêt ve sak a. A tawpah Pu Laldenga chu rawn nui chhuakin, “Pu Home Secretary, kan indawr thei ngei dawnin a lang, mi langtlang tak i nih avangin,” a tih takah chuan inremna tluantling ziaka dah a nih theih nan an indawr chhunzawm ta a, a hnuah phei chuan ṭhian ṭhaah an insiam ta nghe nghe. Mi fing leh luhlul ve ve indawr an ni bawk a, inrinhlelh tawnna a reh mai bik lo a ni ang, Pu Denga’n Delhi-ah opposition party leh press a hman thiam mai bakah, anmahni lam pui turin Swaraj Kaushal, VP Singh Prime Minister a nih laia Mizoram Governor ṭhin kha a ruai a, India sorkar lam pawhin an intelligence hmangin an hual chêp ve reng thung.
Inrem lohnaah inremna zawn a ngai
Rajiv Gandhi-a khan RD Pradhan-a hnenah thil pathum inremnaa telh loh tura a duhte a hrilh a, Pu Laldenga nen chingfel turin homework a pe a:
1) MNF member tu pawh, an thil tihsual vanga case nei chu eng mi pawh ni se, an case tihtawp a, ngaihdam chungchang a ni a. PM ngaihdan chuan, India independence aṭanga sorkarin kalpui dan a lo neih sa chu palzût a rem loh bakah, a bikin sual lian tham (heinous crime) titute chu an phu tawk a hrem tur a nih hmel. Peace Accord ziah hnuah buaina a reh tak avangin he thil hi sawi zui a ni vak lo chungin, case nei zui ta hriat tur an awm leh ṭhin a; mahse, hei pawh hi a tawp tawh niin a lang.
2) Parliament dân siam Mizorama hman theih loh tur zingah ‘Resources’ hi ‘Accord’ a thun tel a rem lo. Hei hi a châng bulpui ber chu Nagaland chungchangah India sorkarin an tisual tawh a, Article 371A-a inziak angina, Parliament dân siam Nagaland state-a hman theih loh tur zingah ‘land and its resources’ a tel avangin ram leilung hausakna, a bikin tuialhthei laih chhuahna kawngah he Article avang hian India sorkarin Nagaland-ah harsatna a tâwk tawh a. Article 371A ang chuan leilung hausakna hai chhuah hi Central ni lovin state thuneihna a nih vang a ni.
He mi chungchang hi tun hnuah MNF hruaitu, khatih hun laia inbiaknaa tel ve pakhat ka kawmnaah chuan, Peace Accord leh Article 371G Mizoram tana siamah khan ‘resources’ India sorkarin telh an duh lohzia chu, “Inkah leh pawh pawi an ti lo zawk” a ti hial reng a ni; telh a ni ta lo.
3) State puitlinga hlan kai. High court leh university hran neih kha Rajiv Gandhi khan ṭul tih lohna a nei lian a nih hmel. Hei pawh hi han chhui chian chuan, Nagaland state a pian avang khan Naga buaina kha a reh phah lo ni mai lo va, a punlun zawk emaw tih tur a ni. Mizoram pawh state puitlinga hlan kai nghal kha India sorkar tan chuan a risk a sang hle niin a hriat. Chuvangin, Peace Accord-ah pawh hetiang hian thu dah a ni: ‘With a view to satisfying the desires and aspirations of all sections of the people of Mizoram, the Government will initiate measures to confer Statehood on the Union Territory of Mizoram subject to the other stipulation contained in this Memorandum of Settlement.’
State puitlinga Mizoram hlan kai a ni kha Peace Accord ziakah ringawt khan a la famkim mai lo. Mipui leh pawl hrang hrangte’n remna leh muanna a awm zui theih nan theih tawp an chhuah zui a, hnam sipaite’n lêt leh tawh lo tura an ralthuam dah meuhin nunphung pangngai an rawn zawm te khan India sorkarah rinna nghet a pe a, intiamna ang takin Mizoram chu state puitlingah hlan kai a ni ta.
Rajiv Gandhi hnuaia inbiakna an tharthawh leh hian RD Pradhan hi a lailum luahtu a ni a, Pu Laldenga leh a hote pawhin zawi zawiin amahah rinna an nghat zui ta niin a lang. RD Pradhan-a ngei pawh a nupui nen rawn zinin politic-a hruaitute bakah Pu Lal Thanhawla, khatih hun laia Chief Minister leh a minister-te pawh a hmu a. Helicopter-in Mizoram ramri, a bikin khawchhak lam leh chhim lam te pawh a fang a, MNA-te rawn hawna tura kawng rin zawn a va thlir kual ni awm tak a ni. Mizoram an rawn zin ṭuma Mizo min hmuh dan hetiang hian a ziak nghe nghe, “An tleirawl leh rawltharte’n an sakhaw hla hlim takin ṭingṭang nen an sa a, jazz an tui hle. Intihhlim dan an thiam a, an ni tin nuna Kristiannain hmun pawimawh tak a chang hi kohhran aṭanga nghawng ṭha a ni tih a hmuh theih,” tiin.
A hun a thleng ta!
Inremna ziah a nih dawn tâkah chuan a bikin MNA-te Mizorama an rawn luh dan tur ruahmanin eng emaw chen hun an hmang leh a. Hemi chungchangah pawh hian RD Pradhan-a ziak dan chuan, a rilru luahtu ber pakhat chu MNA-te chu engtia lo dawnsawn tur nge ni ang, tih a ni. Kum 20 tâl tawp silai kengin an rammu tawh a, vawilehkhatah an silai tung tura an tih chuan anmahniah pawh ‘nuam tih lohna’ a awm theih avangin ruahmanna fel tak duan ṭul hle niin a ngai a. Ama insawi dan chuan, rammute chu sipai (hel ni mah se) an nihna angin a zah a, anni vang tal pawhin inremna a hlawhtling turah Pradhan-a chuan a ngai a ni.
Hemi chungchangah hian Mizote inen lêt a ngai hle mai. Hnam sipaite leh an thlahte hian an phu tawk chawmdawlna an hmu em? An thawh tawk hna nghet kan ngaihtuahsak em? An hamṭhatna dawn ve theihah hi chuan party politics piah lam kan thlirpui a ngai fo awm e!
June ni 30 a thleng ta. RD Pradhan pawh a tuk aṭang chuan pensioner a ni tawh mai dawn a, Peace Accord ziah nan ni khat ṭha pawh hun a nei tawh lo. Chawhnu dar 2:30-a Pu Laldenga’n a office-a a va hmuh chuan a dawhkan a lo fai han tawh a, amah thlaktu tur CG Somiah hnenah engtik lai pawhin charge a hlan thei reng tawh. Home Minister Buta Singh pawhin farewell function siamsak a lo tum mek bawk a. Pu Ladenga nen chuan eng emaw sawiin, PM duh danin Accord sign chungchanga harsatna la awmte tihfel a nih theih thu leh, amah tel ngeia inremna ziak turin Pradhan-a hian a nawr a. Pu Denga pawhin a thawhpuite râwn leh phawt a duh thu hrilhin, tlai dar 4:30-a inhmu leh turin an inthlah a. Chumi chhung chuan Pradhan-a’n PM leh Home Minister te a lo hmu a, amah thlahna hun ruat tawh pawh a tuk atan a sawntir bawk.
Tlai lam dar 4:30-ah chuan an inhmu leh a. MNF leh India sorkar inkara thu inhmu tawk lo pawh darkar khat chhungin an chingfel thawkhat a, thutlukna siam harsa bik erawh PM thuneihnaah an dah thei ta. An pahnih chuam PM chenna hmun 7 Race Cource-ah kalin, point pahnih an tihfel theih loh pawh PM-ho chuan an tifel ta a. Cabinet Committee on Political Affairs pawh hun rei lo te chhungin an ṭhu nghal a, inremna thuthlung atana draft chu an pawm thei ta a ni. Engkim peih a nih takah chuan minister-te chu thlahna chibai Pradhan-a chuan a buk a. Chutihlaiin, PM chuan a hahpuizia hriain RD Pradhan ngei chu India sorkar aiawha hming ziak hnan turin a duh thu a hrilh a. A service pawh a ṭul chuan a thuneihna hmangin a pawh sei theih thu a hrilh bawk. Heta PM a chhan dan hi a ropui khawp mai, “Ka pu, mipui hmaah officer pension turte hun i pawh seisak loh tur thu i puang tawh a, keimah bikah pawh tidanglam lo turin ka ngen a che,” a ti.
Zan 8:30 a ri tawh a, dân ang chuan office hun chhung (hour) a tawp chuan a retire tawh a nih hmel. Mahse, PM thurawn angin Law Secretary an râwn a, Law Secretary chhân dan chuan, amah thlaktu tur hnenah dân ang taka charge a hlan loh chuan, zanlai (midnight)-ah chauh a hun a tawp (retire) ang tih a ni. Lawm takin hma an la nghal vat a, zan 9:30-ah PM-in TV news-a pek chhuah hman a duh bawk si, Pu Denga leh a hote pawh dar 9:00-ah an thleng a. Pu Lal Thanhawla, Mizoram Chief Minister nihna kiantu tur (Pu Hawla inpekna hi Pradhan-a chuan ropui a ti thlâwt) leh Mizoram sorkara mi pawimawhte pawh a hmunah an awm tawh bawk. R. Vasudevan chuan inremna thuthlung ‘Memorandum of Settlement’ chu a peih a, India sorkar aiawhin RD Pradhan, MNF aiawhin Laldenga leh Mizoram sorkar aiawhin Pu Lalkhama ten hming an ziak thei ta a ni.
Tlipna
Inremna hi Mizo mipuite hian kan hlut zual emaw tih turin kan vawng nung ṭha hle mai. Peace Accord hi a famkim tawk lo tih a hriat a, chutihrualin, hetiang nei tur erawh chuan lemlam ve ve pawh an innawr tawn nasa hle a nih kha. Pu Lalkhama ziah dan tak phei chuan, Pu Denga khan Kashmir dinhmun ang kha a phût phawt a, mahse, India leh Nagaland inremna ang zûlzuia her rem a ni ta zawk a. Tuna kan inremna thuthlung ang hi India hian a laka hel dang a ziahpui leh kher a rinawm tawh lo?
Mipuite’n inremna kan tihhlawhtlin avangin state kan neih phah mai ni lovin, state ralmuang berah kan inchhal ngam ta. Inremna a awm theih nana a hnarkaitute pawhin he malsawmna hi dawng zelin, dinhmun sang takah mipuite pawhin kan hlang chho âwl lo. State nih hnua chief minister-teah hian a chiang mai awm e. Vawiina kan Chief Minister Pu Lalduhoma pawh hi khatih hun laia a thawh ṭhat avangin Pu Denga khan Mizoram State Assembly session hmasa berah a hming lam chhuakin a fak nghe nghe a ni.
Remna mei hi mit lul suh se.
Remna Ni chibai u le!
Thu laknate:
1) Pradhan, R.D. (1995). Working with Rajiv Gandhi
2) Lalkhama (2006). A Mizo Civil Servant’s: Ramdom Reflections.
3) Ruala C.L. (2023). Kan sulhnu.
4) Mizoram Assembly proceedings.
5) Personal interviews.
- Dr. Joseph K Lalfakzuala
jkzuala@gmail.com