CHEMTATRAWTA THAWNTHU AṬANGA ZIR TUR KAN NEIH TE

Chemtatrawta thawnthu hi naupang aṭanga pitar putar thleng hian hre lo kan awm awm lo ve. Tuna chhiartu tam tak pawh hi Chemtatrawta thawnthu ngaihnawm ti taka chhiar tawhtu leh ngaihthla tawhtute vek kan nih a rinawm. He thawnthuah hian zirlai pawimawh tak tak inphûm ru a awm a, chu'ngte chu a ṭhen a zar zir ho kan tum dawn a ni.

Chemtatrawta thawnthuah hian kaikuangin amah Chemtatrawta a cheh avangin Chemtatrawta chuan kha-ûm zâmna a fik hmawk a, chu chuan kang kai zelin, pitarte hial tuikhur hnarah a ek phah a nih kha. Tichuan, a tawpah kaikuangah bawk an let leh a. Kaikuang hian hetiang em ema buaina a punlun a ring lo va, chu buaina chu mi pakhatah a tawp mai a ring a. Mahse, a rin ang a lo ni awzawng lo. Buaina siamtu chu a buaina siam bawk chuan a vawt let a, chu chang a ni lo, a chhehvel a cheng zawng zawngte nunphung a tibuai bawk a ni. He thawnthuin zirlai chi hrang hrang min zirtir a tumte chu han sawi ta ila.

1. Keimah ka ni tih ngamna

He thawnthuah hian buaina a chhuah phat aṭangin an inmawhpuh kual tawn a, tuman buaina siamtu/ṭantu ka ni an ti lo. Buaina bul ṭantu kaikuang ngei pawhin keimah ka ni a ti lem hlei lo va, an buaina chuan chinfel lam aiin punlun lam a pan zel zawk a nih kha. Eng kawngah pawh hian dik leh fel nih hi kan duh ṭheuh a, kei ngei pawh ka ni. Vawih lo vawiha inpuh mah a nâ a, mahni tihsual loh puia lo tuar hi chu kei ka ni inti ve chin tan chuan har tak a ni.

‘Kei ka ni’ han inti viau bawk mah ila, kan tih sual ngei ngei pawh ni se, mite'n Petera hnenah Isua an zawh laia a lo hre lo der hmak ang maia mahni inhriat loh der te hi a awl ve riau bawk. Mahse, kan dam tlan nan chuan chu tlawm ngamna chu neih a ngai thin lawi si. Tlawm ngamna te, keimah vang a ni kan tih ngam lohna (ngam lo a ni satliah lo, chapona avanga kan duh lohna) hi nupa ṭângṭhen chhan tam tak pawh hi a ni asin. Chutiang zelin kawng hrang hrangah pawh a ni ang. Kan hlim tlan nan chuan ka tlawm zel ang e, tihna nun miin an neih chinah chuan buaina hi rei a thang ngai lo. Chhungkaw hlim nun awhawm neitu leh kawltu an lo ni mai ṭhin. Kan hlim tlan nan leh kan inpawh tlan nan eng harsatna leh buainaah pawh a bultumtu hi ka lo ni reng lo maw, tia kan inzawh fo a ṭul. Lansarhna leh hming mawina dawhsanah chiah a bultumtu keimah ka ni ti lovin, harsatna leh buaina a lo thlen lai pawh hian a bultumtu keimah ka ni tia tlawmna kan chuh zel te pawh a ṭul tih he thawnthu aṭang hian kan hmu a ni. Tin, buaina chingfel tur chuan inngaihdam tawnna nena thungrulh loh hi kawng awlsam ber a nihzia a tarlang bawk awm e.

2. Humhalh turin min sawm

"Ih, ih, ih.... meia min rawh leh ka sen vît vêt ang a, tuia min thlak leh ka dâng lip lep ang."

He thawnthu hian lui sate humhalh an ṭulzia min kawhhmuh. Humhalh nachang hre loa mahni chawkaw puarna ringawt kan ngaihtuah chuan inthlah pung tur an awm tawh dawn lo. Kan humhalh a, awmze nei taka man hunbite kan siam chuan nakin zelah pawh kan mamawh tawk ei tur kan nei thei dawn a ni tih kaikuang thusawi aṭang hian kan hmu thei. He thawnthu sawi apianga mi zawng zawngin mak an tih chu, kaikuangin mi a chep hi a ni. A tlângpuiin Mizorama kaikuang hi an lian lo va, a lian ber hian Mizopa kutzungte a tiat âwrh ang tih tur vel chauh a ni. Amaherawhchu, an awmna azir zelin an len zawng a inang lo a, luipui deuhah chuan dum lian tak an awm ve tho bawk.

Luipuia kaikuang lian chu an cheh pawh a na fe reuh a, taksa vun no laiah phei chuan a nat dan tur a hriatthiam ruak theih a. Mahse, Chemtatrawta khan luipuiah nge luitêah chem a tah ang aw, tih hi zawhna awm thei a ni ve tho bawk si. Eng luiah pawh a chem chu lo tât rawh se, chung hun laia kaikuang lian, chep na em emte chu hmuh tur an awm ta lo va, luia kan kal chuan kaikuangte hi an ṭi em em a, mi a cheh chu sawi loh, an pûkah an lût daih zel tih kan hre ṭheuh awm e.

Tun hma nena khaikhin chuan kan chhehvela luiahte hian kaikuang man tur a vâng tawh em em a. Chhung tlai man tur chuan hrât ve tak nih a ngai ta. Taima taka ei khawp man peih lo, awlsamna ûma hlawhtlinna chan tum mi tam takin turin an hrai a. An hrai hlim phei chuan kan lui kuang a zim êm avang hian a uih hum hum ṭhin. Chumi awmzia chu, lui sa zawng zawng–sangha, kaikuang, chengkawl te a notê aṭanga puitling thlengin an tûr/damdawi hman chuan a that duak duak a. A lian ṭha ṭha an la a, a tênâwi chu an kalsan tawp a. Tichuan, an ṭawih a, lui dung a lo uih em em ṭhin a ni. Tûr hmanga lui sa hrai ṭhin ho hian an fate nakin hun an dawn miah lo. Hetiang nunrawnna leh siamtu zah lohna hi keini chuan ṭhian hova intihlim tura lui kan kal a nih pawhin ti ve lo hram ila, tûr tel lo pawhin dik takin eikhawp a man theih. Ei tham loh a tê zual chhuah leh ṭhin ila, an len hunah kan man leh mai dawn a ni. Tûr hmanga hraitu kan hria a nih chuan thuneitute kan hrilh vat ang. Tûr emaw, damdawi emaw hmanga chhung tlai man ai chuan, tûr tel lo va kutbênga haw pawh kan thlang mai tur a ni. Chu chu leilung laka kan bat a ni tih kan hriat thar fo a pawimawh hle.

3. Zo ze ṭha lo sim tur

Mizote hi lu la hnam kan ni a, hmanlai khan mipa tawh phawt chu sa leh râl hmaah an zâm lova chem ak lovin an chhuak ngai lo. Chemtatrawta chuan Mizo pa takin chem a lo tât râwt râwt a. Khatia chem a tah laia kaikuangin a lo cheh avanga a thinrim hrîk thlak nan kha-ûm zâmna rawpui a fik hmawk tih kan hri. Heta ṭanga chiang taka lang chu, kuthlei tak hnam kan ni tih a pho lang a, tun thleng hian a la ni. Ramhnuaiah chhuak ila, thingkungte hi sahna hnu a awm fer fur zel, kan kut a hlei ve reng tih a lanna a ni. Tin, kaikuang kuthlei lutukin Chemtatrawta a lo chep vei nen, buaina a punlun phah kan tih tawh kha.

Kuthlei hi a hlâwkna sawi tur a awm tehchiam lo lehnghal a. Kamhlei hi chuan mi ei duh loh hrisel ṭha ṭhate hi an pumbilh vek thei a, an taksa pawn a lo ṭhatpui viau thei ṭhin a. Mahse, kuthlei chuan hlawkna aiin a hlawk lo leh ṭangkai lo lam hlir a hawi zawk si. Puitling ṭhenkhat kuthleiin ramhnuaiah mei an chhem ngawt zel a, ram a kâng duai duai a, a uiawm duh hle. Chu chu tu emaw kuthlei vang mai maia thleng a ni. A, naupang thleng hian kan bâng lo. Laiking nilum ai vawm thla reng renga buai nileng an awm a, vawm thlak pawh duh tawk lova khengbet tawk lah bâng lo. Kuthlei tak aṭanga seilian tih takah, zu rui kuthleiin kum lama upate khawih an ching ṭhin te hi mi nunna a derthawn phah phei chuan a pawi em em a ni.

Chuvangin, hmân aṭanga ze ngheta kan neih kuthleina hi kan sim a ṭul a, engmah hlawkna a awm lo tih kan hriat tawh kha. Thil ṭul lo leh ṭangkai lo tih nan kan kutke hlei lo se la, mite tana malsawmna atan i lek chhuak zawk ang u.

4. Ngaih dan dik tawk lo

Khatia kaikuang kuthlei tuara Chemtatrawta a awm lai khan, a tinatu kaikuang kha han thah mai âwm hi a nia. Mahse, Chemtatrawta chuan kaikuang ai chuan kha-um zâmna rawpui a fik ringawt mai a. Ka ngaihtuah ka ngaihtuah a, thil ni thei ta chu, Chemtatrawta khan kaikuang chuan nunna a nei tih a hmu a, a hre chiang a, chuvang chuan a that lo va, a aiah rawpui a chhawk ta zawk a nih kha. Mahse, kaikuang nunna leh he rua nunna hi a inang reng a, an hlutna a inang reng a, an ṭangkai em em a ni tih a hre lo mai zawk ni tur a ni. A nih loh vek pawhin kaikuang hmuh lai ngeiin a theihna leh chakna han tihlan (show) a duh ve pawh a ni thei tho; khatia rua a fik hmawk avang khan kaikuang khan Pu Chemtatrawta kha a ngaihsan phah bik chuang hauh lo. Ama nunna tluka hlu, kut thak hiah nana Chemtatrawta'n a sât lai a hmuh khan a rilru a lo na ve em em zawk a ni. Chu chu Pu Chemtatrawta'n a hrethiam ve tawh der si lo.

Kaikuang hi an lo fing a, mahni thiam loh pawm nachang an hre hma a, a tihsual avanga mi dang, a nunna a hlu ang bawka nunna dang nei hlu tak takte’n an tuar a ni tih a hriat avang a ni, a tawpah kaikuang hnênah zawhna an zawh pawh khan eng mah sawi tur a neih loh ni. A inthlahrung leh zak lutuk chuan a sawi tur thupha takngial pawh a chawi ngam lo va, a tawpah chuan a zahzelah min rawh chuan ka sen ang a, tuiah min dah chuan ka dâng ang tih tê mai a sawi a nih kha.

5. Faina leh thianghlimna kawnga ke pên tura sawmna

He thawnthuah hian sai hnara bâk a luh avangin pitarte in a chîl chhia a, pitarte thinin a tuar lo a, tuikhur hnarah a e ta. A pawi zo ta.

Hei hian min zirtir a tum ber chu, a hre lo zawk naupangte leh upate hian luikawra bawlhlawh paih mai mai te an ching a. Tunlaiah phei chuan khawpui leh thingtlangah pawh mi tam tak chhia leh ṭha hre rual si, sarang leh thawmhnaw ṭawphnawk deuh deuh tuikhura insûk paha paih chingte an awm thin. Khaw daifema thehthang mai mai pawh hmuh tur an awm châwk.

Heng mite hian an tum ber leh tinzawn ber chu fai leh thianghlim tho a ni. Faina tuipuiin luiah/tuikhurah an inbual a, an insu a; anmahni chu fai takin an haw a. Mahse, an thil eina kâwr leh sahbawn kâwr te, tui bottle te an kalsan tawp a, fai takin haw mah se, an fai tluantling lo a ni. Lui dunga bawlhhlawh chi hrang hrangte hi tuiin len thla zelin, chumi them nawite chu lui sate chuan tlem tlem an lo ei ve a, an taksaah chu tûr chu awm rengin mihringin kan ei meuh chuan tûr hlauh awm takah a chang thei a ni.

Chu chuan kan hriselna a nghawng pha tih an hre lo a (hre reng chunga ti lui an awm bawk). Chung hre lote hnenah zirtir hna thawh chu kan missionary thawh ve theih a ni a, kan hriselna atan ngei faina kawnga hma kan lak a ngai a. Kan tui tlan lai a lo thianghlim a, a lo fim a, nakinah tui a kang chah loh nan thing phun kan uar a ṭul a. Leivung leh bawlhlawhte pawh luiah leh kawtah thehthang mai mai lo va, a paihna tur dik taka kan paih thlap chuan tun ai hian hma kan sawn leh zual ang a, Zoram hi a lo nuam ang a, a mawi em em dawn a ni.

Mi tinte'n he zirlai hi thiam tum ila, he thawnthuin min sawmna hi chhan ngei kan tum tlang dawn nia.

- Lallianmawia Pautu