VANAPA NUPUI THIHNA VE THUNG
Vanapa thihna hmun leh hun thu-ah pawm dan a inpersan rih bawk a, tunah chuan a nupui thihna lam i han sawi ve thung teh ang. A chêpa kai deuh aṭangin sawi ila a ṭha ang e.
Pu James Dokhuma (L) chuan, “Vanapa lai-ah hming tak chu Chawngthu zawng zawng khûm (chhîng) turin ‘Chawngzachhinga’ an sa a. A lo puitling a, a huaisena a fin êm avangin ‘Chawngthu chang a chhing lo va, thang (thangchhuah) zawng zawng a chhing alawm,” tiin Thangzachhinga an ti ta niin a sawi.
Vanapa kha a thinchhiat vanga léng rei, kum 40 a niha Saituala an awm laia nupui nei nia sawi a ni a. A nupui chu Chhawnthangi a ni a, fapa an nei a, a hmingah Vanchiauva an sa a. Chuta chin chu Vanapa tiin an ko ta zel a ni. Tichuan, kum 40-a nupui nei nia sawi chu a dik meuh emaw, ‘Vanchiauva pa Chawngzachhinga’ tih Pu James Dokhuma ziak zinga thu hlawm khat chauh lak chhuah aṭangin i han chhui fiah dawn teh ang.
Ṭum khat chu an rammu a, khua an luhchhuak a, an rûn khawmi tlan chhuak turte chu Vanapa hovin an lo châng a. Vanapa hma zawn tak maiah chuan nula pakhat hi hlau thlabâr zet maiin a rawn tlan a, Vanapa chuan a chhip samah la-in sah a’n tum a. Mahse nula chuan, “Ka pu, min nun rawh, min tlanna khawp chu ka pa’n sum a nei e,” tiin a zahngaihna a dil a. Vanapa chuan a’n enchiang a, nula hmel mawi tak mai hi a lo ni a. Vanapa chuan, “A nih Chêmtê, tu nge i hming?” tiin a zawt a. Nula chuan, “Chawngthangi” a ti a. Vanapa chuan, “Chawngthu i ni maw?” a ti a. Nula chuan “Ni e, Chawngthu Vanchiau ka ni nghe nghe asin,” tiin a chhang a. Vanapa chuan, “A nih tak chu, ka fanu zu ni chia, ka nun mawlh ang che. Fapa tlangval Vanchiauva ka nei a, chu nen chuan innei nghe nghe teh ang che u,” a ti a. Nula chu a hawnpui ta tho a, a fapa Vanchiauva nen chuan an innei ta nghe nghe a ni, tiin Pu James Dokhuma (L) chuan a sawi.
Chanchin ziaktu K. Zawla chuan Vanhnuailiana, Darlawng aṭanga Saituala a chhoh chu 1842 niin a sawi a. Hemi kum aṭanga kum thumna, 1844-ah Vanchiauva chuan fapa a nei a, a hmingah Hranghleia an sa a, Vanapain tupa a nei ta. Hetiang hi a nih avangin Vanapa chuan Aizawla an awm lai, 1825 velah nupui a nei a ni tih a chiang thei viau awm e. Tichuan, Saitual an thlen chhoh chuan a fapa Vanchiauva chu tlangval niin nupui a nei a ni, a pa hawnsak ngei chu!
Vanhnuailiana chuan chhak a nawr zel a, Champhaia a awm laiin a fapa Liankhama chu a indang a. Khaw hrang hranga a awm hnuin 1886 velah Zawlnghakah a kai a. Tichuan, 1891 kum chanve velah Liankhama chu a thi a, a lungphun pawh a la ding. Zawlnghak sang khua a din chhunga mitthi hriat chian theih chin chu pasarih an ni a; chungte chu–Liankhama, Keitawna (Rangte-pa), Pawii pa leh, Vanapa te chhungkhua pali–anni nupa leh an fapa Ralduha leh Vanchiauva nupui Chawngthangi te an ni.
Vanapa nupui thih ni chuan Zawlnghak khuain lo hâl an rawt a, khua thiang siin, ni chu a dul ruih a, an lungrual vak lo nia sawi a ni. Chuti chung chuan an hâl ta tho a, mi pakhat, Pawihi pa (Lalzama, Manipur-a pem pu a ni) a kâng hlum a. Chu lai chu ‘Pawihi pa kan hlumna lo’ tih a la ni. Chutia ani a kan hlum takah chuan mi ṭhenkhat thinrim chuan, “Engah nge kumkhuaa kumpinu bera kan neih thih ni tea lo hâl in tih reng reng, kâng hlum rem rum awm pawh in nia lawm, nikum lawkah a pasal a thi a, a thlarau pawh in zah lawm ni,” an ti bawrh bawrh mai a ni. (NB Sannga Chhangte–‘Sakhming chul lo Vanapa’ phek 62-63). Vanapa nupui pawh an lo ngai ropui hle a ni. Vanapa leh a nupui chu a kum zâwnin Zawlnghakah an thi a nih chu!
Heng thu kan hriatna hnâr (source) ṭha leh rinawm ber chu retheih vanga Vanhnuailiana ina zuang lut Chêmtheri a ni. Ani hi Liankhama indangin Zawlnghak thlengin a hruai a, a in aṭangin pasal a nei a, a pasal chu Vungâra a ni. An fapa Rothangvunga nupui chu Lalluti, Vanapa tunu (Vanapa farnu Chawngzakhawli tunu) a ni. Chêmtheri chuan a mo Lalluti hnenah thu tam tak a lo sawi a. Lalluti chu 1992 kum tirah pute–Thangzuala, Lalbiakzama, F. Lalzika leh H. Kapṭhianga ten an kâwm a. Vanapa chungchang bik a sawi chu Art & Culture Department-ah thlen a ni a. Tichuan, 1992 April thlaah Zawlnghaka kal turin Joint Director Pu C. Laitanga chu an tir a. A zir chianna thu avangin kum 2004 May ni 25 vel khan Zawlnghak chu nemngheh tumin sawrkarin hma a la a, Radio-ah te puangin, sawi duh nei tan hun hawn a ni bawk a. Hun tawp dawn ṭêp, ni 24.6.2004-ah Hnahlan lam aṭangin thu dang a lut a, chuvang chuan, Zawlnghak nemngheh tumna chu an chawlhsan ta hrih a ni.
- Kawlchhawna Ralte.
Ph : 8798764113