MIZORAM LEH GORKHA TE
Chin Lushai Hills Expedition 1889–1890-a kan hmuh danin, Gorkha kan pi leh pute kha Mizoramah an lo awm ṭan tawh a. An awmna chhan chu lal Bengkhuaia hote’n kum 1871 khan Alexandrapore Tea Garden Manager thatin, a fanu Mary Winchester chu an man a, Mizoramah an rawn hruai chho va. Hemi sap naupang hi chhan chhuak turin British Army-te chu Mizoramah an lo kal a, an rual hian Gorkha sipai eng emaw zat an rawn hruai tel a. Hetia Mizorama an awm aṭang hian British sawrkar chuan Burma ram leihnuai hausa tak mai chu awp beh an duh ta a. India aṭanga Burma ram chu Mizoram kaltlangin a hnai hle tih sapho chuan an hriat chuan, Mary Winchester an lak let hnuah pawh Mizoramah chuan nghet takin an awm zui zel ta a ni.
Khatih hun laia Mizorama lo cheng tawh Mizo pi leh pute khan anmahni ang tlangmi hnam huaisen, taima leh rinawm Gorkha sipai an hmuh khan an inngaina em em a. Ni leh thla leh kum te a ral zel a, kan Gorkha pute chu a ṭhen pension-in an ramah an haw a, a ṭhente chu mahni ramah haw tawh lovin Mizo nupuite neiin, Mizo saphunin an awm hlen a. Heng Mizo saphuna awm thlah kal zelte hi kohhran hruaitu te, YMA hruaitute leh officer lian tak takte niin, ram tana mi ṭangkai tak takte an ni a. A ṭhen chu mahni chipui nupuite Mizorama an rawn hruaite nen pension hnuah inhmun lo ramte neiin an khawsa a ni.
Min thlahtute kan pi leh pute khan Mizoram tan an phak tawk an thawh hnuah an lu Mizoramah an phûm a, an dam chhung khan an pianna ramah vawi khatmah an fanaute chu an hruai lo va. Hemi avang hian Mizoram kan pi leh pute’n an lu phumna ram tih loh chu ram dang khawiah mah kalna tur kan nei lo va, rambuai hrehawm chhah lai ber pawh khan Mizoram chhuahsan mai lovin, kan rual u Gorkha-te chu Mizoram independent movement-ah MNF volunteer-ah te ṭangin, ram tan feh chhuakin, ‘Thih leh ruam khatah, dam leh tlang khatah’ an lo ti tawh ṭhin a ni.
Ram tana Mizoram Gorkha-te inpekna chu hre rengin MNF Founder President Pu Laldenga’n Mizo Gorkha (Mizoram leilung fa Gurkha te hi Mizo hnam chi khat an ni tihna a ni) a ti a. MNF-in ‘Quit Mizoram Order’ an chhuah pawh khan, keini Gorkha-te chu min huam teltir ve lo a ni. Tun hnai ramri buaiah pawh khan Whatsapp group hrang hranga kan hmuh ang khan, ram chhan nan kan Gorkha ṭhalaite chu ‘khukri’ nen an rawn thawk chhuak a nih kha.
A hma lama kan sawi tawh ang khan, kum 100 chuang hma lam aṭanga awm tawh Gorkha-te’n an chakna leh theihna zawng zawng Mizoram tana an hman hnuah, an lu phûmna ramah an thlah kal zel te chuan tun hunah OBC chungchangah harsatna lian tak NGO-te’n an siam avangin kan tawk mek a. OBC hi Central sawrkarin state tinte tan quota a siamsak a ni a, keini Gorkha-te hi OBC category-a awm ni mah ila, Mizoram sawrkarin OBC-a min declare loh avangin Mizoramah chuan OBC status kan luah ve thei rih lo. Congress sawrkar leh MNF sawrkar te hi vawi tam kan ngen tawh ṭhin a, anni chuan NGO aṭangin dodalna a awm avangin kan declare ngam lo, an ti a. Hemi avang hian keini Gorkha leh Mizo ṭhalaite kan luh ve theih loh avangin, heng quota-ahte hian kum tin state danga mi OBC-te an lut ṭhin a. Heng state danga mi OBC quota-a lutte hian Central pawisa state sawrkara lut tur tam tham tak hi an state-ah an hawn thla thin a ni.
Kan NGO pawl zahawm takte hian an thlazar hnuaia awma nung keini Gorkha hnam tlemtête hamṭhatna tur Central sawrkarin OBC pek min a tum hi zir chiang leh a, Pathian lehkhabu thianghlima kan hmuh, ‘Nang mite tana malsawmna ni ang che’ tih leh, ‘Miin i chunga an tih i duh tur ang bawkin, mi chungah pawh ti ve rawh,’ tih hi hre rengin, OBC chungchanga harsatna siam tawh lo turin kan ngen tak meuh meuh a ni.
Mizoram tan, kan pi leh pute aṭanga kan phak tawka contribution kan neihte tlem azawng han tarlang ila.
1. Bawng vulh leh bawngêk leiṭha aṭanga chuktuah huan, terrace cultivation te hi a sûlsutu chu Gorkha-te an ni, ti ila a sual tam lo maithei a ni.
2. Champhai Centenary Souvenir kum 1990-ah chuan Pu Thangvunga Pachuau, Champhai khua chuan hetiang hian a ziak a: “Kum 1904-ah chuan Zote khuaah vanneihthlak takin laipui pu pension, Sukrim Bahadur Thapa chu leileh (leilet) zirtirtuah a lo awm tawh a, mi tam takin kan ṭangkaipuiin kan hlawk phah hle a ni,” tiin.
3. Kan Gorkha pute kha Mizoramah sipaia ṭangte chauh kha lo kal an ni lo va, sipai chhuṭia hawngte’n an rualin an ṭhian tlangval civilian-te Mizoramah an rawn hruai lut a, chungte chu a ṭhen dâkpu (mail runner)-ah te, ITA kawng laiah te, sipai bêl nâwtah te, bawng vulh leh a rem rem hna thawkin an khawsa a ni.
4. British sawrkarin Mizoram a awp lai, inkalpawhna kawng mumal a awm hma khan kan Gorkha pute khan Mizoram khaw hrang hrangah sa hrâng karah dâk an phur tawh ṭhin.
5. ITA kawng laitute zingah khan kan Gorkha pute eng emaw zat an tel ve a, Durtlang Leitan lai tlangtute zingah khan kan Gorkha paruk lai an tel ve a, an hmingte chu Mizoram Gorkha leh an thlah kal zel tih lehkhabuah tarlan a la ni ang.
6. Kan Gorkha pi leh pute kha Mizoram khaw hrang hrangah an lo awm hmasa tawh ṭhin a; veng hmingte chu awmze nei takin a hun lai khan an lo phuah tawh ṭhin a ni. Entir nan tlemte Aizawl khaw chhung chauh lo tarlang ila:
SN Hming Hmasa Tuna Hming
1) Srimantilla Zotlang
2) Survestilla Dinthar
3) Khagdiya Rangvamual
4) Labarghari Chawlhhmun
5) Kansi Bhan Jyang Vaivakawn
6) Debithan Chhangurkawn
7) Bhaisi Goth Lawipu
8) Barbhan Jyang Bazar Bungkawn
9) Gurung Toul Upper Dawrpui Vengthar
Sawi tawh ang khan Gorkha pi leh pute’n an hun laia awmze nei taka an veng hming phuahte hi a interesting em em mai a, hun remchangah lehkhabua ziak a nih hunah kan la sawifiah dawn nia.
7. Gorkha pensioner-te pawh an lo pung chho zel a, ram luahtu hmasate nen chuan innêlin, inngeih takin an khawsa ho dial dial a. Gorkha pensioner ṭhenkhatte chu an felin an rinawm em avangin lal ni tate pawh an awm nual a; chungte chu Lal Singh (a Mizo hming Lalchhinga) chu Tlangnuam lal a ni a. Jay Badur chu Tuisenhnar lal a ni a, Sridhan Rai chu Chawnchhim lal a ni.
District Council hun laia village council system a lo inṭan khan Gorkha-te pawh VC member (nominated)-in an lo awm ṭhin tawh a; chungte chu Pu Ranjan Thapa, Kolasib Venglaiah, Birbahadur Limbu, Srimantilla VC President te an ni. Mizoram UT-a hlankai a lo nih tak khan Pu Kapurchand Thakuri chu Gorkha MLA (nominated) atan ruat hmasak ber a ni bawk.
Mizoram Gorkha pi leh pute aṭanga kum 1890 – 2026, kum 126 chhung hian a lunungin ram pumah mi 8,000 pawh kan la tling lo a. Tu huatthu suhah, total population-ah hian Gorkha ni si, Mizo nupui neia hmingte pawh Mizo hminga thlak a, Kristian ni tawh tam tak an awm a. Keini Gorkha-te birth rate a tlemna chhan chu birth control kan uar vang a ni.
Keini Gorkha-te hi a chunga kan sawi ang hian micro minority niin, kan Mizo unau majority-te thlazar hnuaiah vawiin thlengin kan khawsa a. Mi inthlahrung, mite tana hnawksak leh pawisawi hlau tak kan ni a, Pathian awmpui leh kaihhruaina changin hmakhawsang aṭanga vawiin ni thlengin Mizorama awm hnam dang leh Mizo hnahthlak ṭhenkhatte’n ram tana pawi an khawih a, hnam anga buaina chhuak ṭhin ang kha kan la nei lo a ni.
Mizoram Gorkha-te hi sawi tawh ang khan, pi leh pute aṭanga awm tawh kan nih avangin Mizoram lo chu awmna ram kan nei lo va, state danga hna thawkte leh sipai pension, etc. Mizoram Gorkha-te chu an hlawh leh an thawh chhuah ang angte nen mahni pianna leh seilenna, lenrual lungduhte chenna hmun Mizoramah an rawn haw ṭhin a ni.
Sawi tawh ang khan, keini Gorkha Mizoram leilung fate hian Mizoram chhiat leh ṭhat chungchangah hian mawhphurhna lian tak kan nei a ni tih hi kan zinga sawi leh kan inzirtirna tam ber a ni. Gorkha history hre chiang lote’n mikhual châmbâng ang maia min ngaihna laite a awm ṭhin a. He article hi thiam lo leh inthlahrung taka ka ziahna chhan pawh hi, keini Mizoram Gorkha leilung fate identity tihchian nan a ni.
NGO hrang hrangte hian YMA, Mizorama pawl lian ber dintute’n, “Hnam dangte hi en hrang mai lovin, ṭhianah i siam zawk ang,” an tih a, YMA thachhang dâwltu anga min en a, min kaihruai ang khan, kan hma lam hun lo awm zel turah pawh hian NGO hrang hrangte hian an thachhang dâwltu atana min hmangin, kan pian seilenna Mizoram hi Zoram nuam takah i siam zel ang u.
A tawp berah chuan, Bilkhawthlir Joint YMA kumpuan hawnnaa Central YMA President Pu R. Lalngheta thusawi, “Hnam dang nena nupui pasal inneih pawlh kawngah fimkhur a pawimawh,” a tih hi, keini Gorkha leh Mizo unaute’n ngai pawimawhin kan hnam nun, sakhuate hi inngaih pawimawhsak a, inzahsakin, kan pi leh pute aṭanga inngeih taka inṭhenawm khawvenga awm ṭhin kan ni tih hi hre nawn thar leh ila, Central YMA President-in mi tin min ngenna hi ngai pawimawhin, i zâwm tlang ang u. Hei hi hnam anga kan dam khawchhuahna a ni si a.
- Bishnu Kumar Kawar,
Kolasib Hmarveng.
Ph. No. 9863116429