Arsenal Bible Brothers – Secular khawvelah
Thuhma
Mizote hian football hi kan ngaina em em a; infiamna (sports) hrang hrang nei ṭeuh mah ila, football hi chu kan duh fal hle a ni! Football inkhel en pawh kan tuipui hle a, English Premiere League (EPL) phei chu kan hlut em em a ni. Club ṭan pawh kan pe nâ a, a ṭantute pawh a pawl angtein kan awm thlih thliah a. Kohhran leh pawl, khawtlang, inchhung khur hi sapho football khel hian a luhchhuah tak zet a ni! Kumin phei chu EPL-ah London hmar veng club ropui Arsenal an champion a, Zoram khawvel hi a nghîng lawih a ni ber mai! Dawnsawn dan pawh a inang lo hlei mai a; a ṭhen an lawm a, an ṭhen an lungngai a, a ṭhen an thinrim thung. Hetiang karah hian thil pawimawh leh ngaihnawm tak – Arsenal Bible Brothers chungchang hi Mizote zingah thin rik a pawimawh niin ka hria a. Arsenal hi ṭan lem lo mah ila, tun ṭum chu hemi chungchang hi rawn ziah ka tum dawn a ni.
Imagined community – thlunzawmtu
Mizote Kristian kan nih hma, pre-christianity Mizo kan en chuan mal ang reng takin hmun thliarkar ang reng takah kan khawsa ve lâwp lâwp a. Khawvel dang tukverh (civilization) nen kan intawng thûk meuh lo kan ti thei ang. Mahse, Zosapte avangin Chanchin Ṭha kan dawng ta a, chu chuan Mizo hnam nihphung leh kal dan a rawn her danglam nasa em em! Khawvel ram zau zawk (global modernity) chhunga hnam tam tak zingah keimahni duh thlan ve reng emaw tih tur khawpin saphote nen kan lo inzawm thûk bik ta em em a; he kan inzawmna hrui neitu chu Kristianna hi a ni. Zosapte’n Chanchin Ṭha min hrilh hma chuan Sapho chanchin leh an nihna hrim hrim hi kan hmelhriat lem lo va, awmze nei taka anmahni nena min phuar khawmtu, min zawmtu chu Kristianna hi a ni.
Ram hran daihah cheng mah ila ram khata lêng ang maiin kan thinlung chhungah inunauna thûk tak kan nei a. Heng – Pathian thu, kohhran, zirna, tihdam rawngbawlna leh a dangte hmang hian United Kingdom nen khuan kan inzawm tlat a. Kan theology te, kan kohhran kal dan te, kan thu leh hla te, zirna leh a dangte kha Sap-ho ta ang a nih miau avangin India ram chhunga vai unaute ai pawhin Sapho chu kan thinlung chhungah kawng tinrengin kan pawh zawk a ni. Chuvangin, kan laina hnai en tak zet a. Hei hi political scientist ropui leh historian ṭha chungchuang, Benedict Anderson-a ‘Imagined Community’ a tih ang kha a ni. Saphote nen khuan ram khatah, khaw khatah awm lo mah ila, kan thinlung chhung ngaihtuahnaah erawh chengho ang mai kan ni. Min zawmna hrui hrual chu kan sakhua Kristianna hi a lo ni.
Mahse, India ram pawhin zalenna a lo hmuh tak hnu khan keini pawh kan lo Indian chho ta viau a. India sorkar chu roreltu a nih miau avangin sorkar policy hmang te, media (TV leh newspaper) hmang te, political party leh sawi sen loh thil dang tam tak hmangin India ram dang mite nen hian inhmu ngai lo mah ila, a takin in leh loah cheng ho lo mah ila, kan inzawm thûk ta viau mai. Tin, Zosapte hun a liam ta bawk nen, Sap kohhran lam pawhin a hma angin min fa en em em thei ta lo. Tin, a ṭhen Rome – St. Peter’s Basilica lamin kan lung a len tawh zawk a, a ṭhen Serkawn lamin, a ṭhen Mission Veng, a ṭhen Seventh Day Tlang, Mualpui, Temple Square… Chutiang zelin keimhni bil tê têin kan tlei ve thei tawh a; kan inzawmna hruihrual chu a mawih chho ve tial tial a ni.
Kan uaina hrui a chat lo
Sapho nena kan inzawmna hruihrual – kan uaina hrui hi rêk tial tial mah se, hruikhau ṭha mi, fei em em dang kan chhar thar tlat! Chu chu football a ni. Football chu sapho infiamna pui berte zinga mi a ni a; kan ngaihnat chhan leh kan duh em em chhan hi chiang fek fawkin sawi thei lo mah ila, anmahni zâr (influence) a ni kan ti lo thei lo. Hockey pawh han ti ve uai uai mah ila, anmahni sapho berin an tuipui tawh lem loh avangin kan infiamna hriatthiam danin a âwi nung zo lo. Chutiang zelin, cricket phei chu vai unaute infiamna bik tur emaw kan ti hial. Football, sapho pawhin an ngaihsan infiamna lo hi chuan kan lung a kuai thei tak tak lo a ni. Sakhuana, Kristianna avanga kan inzawmna – imagined community kan nihna chu dal tial tial mah se, football chuan a rawn âwi nung leh ta a ni kan ti thei ang. Kawng leh lamah chuan, post-colonialism lam mithiam (scholar), khawthlang lam thil bân duhte lam phei hi chu lungawi lo viau tur – football pawh sawi ve fo lo tur, haw em em tur an ni zawk hial a ni!
Kum zabi 21-na kan chuan chhuah hnu phei chuan EPL hi kan inchhung khurah live-in duh tawkin kan thlir thei a; football hmanga kan inzawmna hi a thûk tulh tulh a ni kan ti thei ang. Football chu infiamna, kohhran lam pawn thil, a sapṭawng takin ‘secular’ thil ni mah se, Chanchin Ṭha min hrilhtute nena min zawmtu pawimawh tak a ni ta tho a ni. Hei hi han sawifiah chho dawn teh ang.
London hmar veng club rothap lutuk Arsenal inkhel live ngei maia kan en te khan khulaia en vete nen thil inṭâwm tam tak kan nei a. Khulaia thil thleng zawng zawng kan hriat dan a inrual a, chu kan thil hriat chu thil thuhmun vek a ni a. Khelmual leh player zawng zawng, tactic leh manager te nen lam kan inṭâwm vek a ni. Chumi awmzia chu, chhungkua chaw kan han eiho a, chawhmeh leh chaw kan inṭâwm vek ang hian, dawhkan pakhatah sapho – Chanchin Ṭha min hrilhtute nen khuan chaw hlui kan kîlho reng tihna ni. I man thiam em aw?
Entirna dang han pe leh chhin teh ang. Mizote chuan inkhawmpuite kan nei ṭhin. Inkhel kan en hian saphote nen inkhawmpui chhim ho ang reng kan ni tihna a nih chu. Inkhelh a zawh tawh hnuah pawh kan ṭan zawngte chanchin kan han sawi ho leh a, pundit-ho thusawite kan han chip ho leh a, an jersey nen, an club hlate thlengin kan inṭâwm vek a. Pawl leh kohhranah thil inṭawm (hmuh theih leh hmuh theih lohah) kan nei ang mai hi a ni. ‘North London forever’ tih hla phei hi chu Mizo ṭhalaite hla a nih vat ka ring hial a ni.
Arsenal Bible Brothers-te’n min zawng chhuak leh ta!
A hmaa Kristianna hmanga inzawm thûk em em ṭhin kha tun hnaiah football hmangin kan han tharthawh leh ta a ni a; an zinga tel ve, awm ve leh khawsa ve ang mai kan ni. Mahse, football chu kohhran pawn lam thil – secular lam a nih miau avangin a hmaa kan inpumkhat dan nen a inang thei tak tak lo. Mizo hnam nihna (identity) chhungah hian Kristianna hian hmun pawimawh tak a chan avangin sakhaw lam thil hrim hrim hi chu kan dah chungnung lo thei lo a; infiamna nena han khaikhin ngawr ngawr pawh hian a bûk a rit bik hle a ni. Mahse, hetih mek lai hian, Arsenal lamah chanchin ṭha duhawm tak nikum aṭang khan a rawn thang vel ta! Chu chu Arsenal player zinga ringtu ṭha em emte chanchin hi a ni. An hmingah ‘Bible Brothers’ an vuak a. Saka, Eze, Madueka, Gabriel, Jesus, Hincapie, Mosquera, Lewis-Skelley, Odegaard leh Timber te hi Pathian ring tlat, Kristian ṭha em em an ni!
Inkhelh tan dawn ṭêpah te, hotel-ah te an ṭawngṭai ho ṭhin a; Bible chângte an la chhuak a, an sawi ho a, Bible study an nei ṭhin. Timber tak phei hi chu Pastor Timber tiin an ko hial ṭhin a ni. A rinna chungchang an zawh pawhin, “Kan tan chuan hei (Kristianna) hi ka dam chhan a ni, hetianga awm hi ka duh e,” a tih hmiah mai! Maudueke khan Bayern Munich laka goal a thun khan Arsenal tana a pet goal hmasak berna a ni a. Inkhelh zawha an kawm khan mipui zingah, “A hmasa berin, ka lal leh chhandamtu Isua Krista hnenah lawmthu awm rawh se,” a ti mauh mai a; a zahpui lo nasa mai! Saka pawh hi GQ Magazine lamin an interview ṭum khan, “Kristianna hian ka nunah hmun chang thûk em em a, Pathian ringtu ṭha tak ka ni,” a ti a; a Instagram account-ah pawh ‘Pathian fa’ tiin a indah ngat a ni. A mut dawn apiangin Bible a chhiar ṭhin a, a vawng taima em em bawk. Eze pawh hian Sky Sports TV-ah, “… Krista chu ka innghahna lungpui nghing ve ngai lo, eng harsatna pawh tawk ila inghahna tlak a ni,” a ti a. A pet goalte hian van lam a kâwk ṭhin a, a kut zung hmangin Pathian hmangaihna vâwrtâwp tarlanna kraws lem a siam ṭhin.
Heng hian pawimawhna a nei ve nia ka hriatna chu – a chunga kan ziah tawh ang khian, Chanchin Ṭha min hrilhtute nen awmze nei taka min zawmtu ṭangkai zawk a ni tlat a ni. A chhan chu, tun hnuah, khawvel thil – football hmang chauha inzawm tawh kha, Arsenal zarah sakhuana lam ang zawng pawhin kan inzawm leh thei ta a ni ber mai. Sakhaw dangte tana hnawksak chuang si lo, hmuh hrehawm ni miah bawk si loa an han che velte hi a ril leh zual a. Arsenal Bible Brothers-te chuan Mizote chu min rawn zawng chhuak leh ta a ni ber mai!
Secular khawvelah, an pawimawhna
Kan khawvel secular tawh tak mai, sakhuanain hmun a chan tlem tawh em emna karah hian Bible Brothers-te hian pawimawhna an nei a. Mizote pawh kum 100 chhung lek chauh Kristian mah ila, kan khawvel kal dan a secular miau avangin kan ni tin nunphung leh khawsak danah sakhuana hian zawi zawiin hmun a chang tlem ve tial tial. Khawvel thiamna te, finnate a lo sang zel a, mihringin a thlen theih leh a siam chhuah te a ropui tial tial a. Engkim siamtu leh duangtu lam hawi lo hian mihring thiamna leh finna hmanga thil siam ropui tak takteah hian rinna zawng zawng nghah mai kan awlsam ta tulh tulh a ni. Infiamnaah pawh hian a ni tho mai, manager finna leh hriatnaah te, kan tactic ruahmanaah te, kan pawlpuite thiamnaahte innghah pumhlûm a awl viau!
Mahse, Arsenal-ah hian mihring finna leh hriatna, thiamnaah ngawr ngawr innghat duh lo player 10 lai an awm a. English football ropuizia leh rilzia chu kan hre vek awm e. Arsenal pawh hian hmanrua (facility) leh enkawltu pawh an nei ṭha viau, manager pawh nei ṭha ber pawl an ni, a khelte pawh an thiam hlawm khawp. Mahse, chungah chuan an innghat pumhlûm lo a, innghahna dang, mihring thil tih theih piah lam ti theitu an nei tlat a ni! Hei hi kan hrethiam em aw?
Thlawhna hi han ngaihtuah chhin teh. Mihring thil siam ropui tak a ni. A han thlawk chhuak a, hahdam takin, a khawl rin tawkna avangin kan chuang mai thei. Himna tak tak min petu Pathian theihnghilh a awl thei viau. Chutiang zelin, kan duhnate tihlawhtling turin mihring thiamna leh finna, theihnaah hian inghah ngawr ngawr a awl ṭhin khawp mai. A ṭhen chu kan taimakna te, kan finna te, kan sum nghahna te, kan in leh lo neih ṭhat te, kan hmingṭhatnate leh a dangte hmang hian engkim kan duh leh mamawh hi kan nei thei emaw tih a awl viau. Arsenal player sawmte pawh hi hetiang thangah hian han awh ve mai a awl dawn hian ka hre ṭhin. Mahse, Pathian engkim siamtu leh duangtu an hriat chian avangin amah chu an ring tlat a ni!
Tin, an rin, an hmangaih, an nuna bet tlat Pathian chu chawimawi an duh a, a hming tihropui an duh avangin chu chuan nasa takin a pui bawk. Lehkha zirlaite pawh hian nih tum an nei ṭhin; a ṭhen chu chhungkua avang te, mimal hmingṭhat duh avang leh chhan tam tak avangin lehkha theihtawp chhuahin an zir ṭhin. Mahse, piangthar tawh, Isua Krista tâwk tawhte hi chuan Isua an chawimawi duh avang leh a hming an tihropui duh avangtein, tin, a rawng an bâwl theihna tur nia an ngaih avangin theihtawp chhuahin lehkha an zir a, an taima em em ṭhin a ni.
Chutiang bawkin Bible Brothers-te pawh hian football hi an khel satliah lo va, anmahni hmingṭhat (personal glory) nan ni lovin, Pathian hming a ropui theihna turin an inkhel a, chu chuan chakna leh huaisenna, taimakna leh tumruhna thûk zawk a pe a ni. Kei chuan Arsenal an champion theih chhan hi hemi avang hi a ni pakhat ka ti lo thei lo.
Gabriel Jesus chu rei tak a inhliam a, a lo let leh hnua goal a thun hmasak ber khan a jersey hak hnuaiah “Isua ta ka ni” tih ziak a rawn tar chhuak a. Gabriel Magalhaes pawh khan Aston Villa laka a tih goal khan “Chawimawina leh ropuina zawng zawng Isua ta a ni” tih ziak hmangin Pathian a rawn chawimawi a ni. Pastor Timber phei hi chuan inkhelh dawn apiangin Bible chang post a ṭhin. Khawvel secular tawh lutuk, ualau taka sakhaw mi nih mi tam zawkin kan zah em em tawhna khawvelah hian anni chuan Pathian an rinna hi an zahpui lo, an chawimawi duh a, a hming an tiropui duh a ni. Chu chuan a pui nasa em em a, chakna thar leh huaisenna thuk zawk pawh a pe nasa hle a ni.
Tlipna
Engpawhnise, kan ziak thui ta viau mai. London club ropui tak champion chanchin hi a ngaihnawm a; Mizote tan pawimawhna thûk tak a nei ve nia ka ngaihte ka rawn tlangaupui a ni. Club dangte champion ang ngawt a nih loh dante pawh kan tinzawn thiam awm e. Khawvel danglam chak lutuk, thiamna leh finnain hma a sawn chak em em karah hian min siamtu leh duangtu lam hawi lo hian mihringah chauh rinna nghah a awl ta khawp mai! Chutiang karah chuan, a bik takin ṭhalai Kristiante kan zirna, kan eizawnna, thil kan tihna apiangah Pathian lam kan hawi a pawimawh ang. Kan hriatna, thiamna leh finnaah chauh innghat mai lovin Pathian lam i thlir tlat ang u.
- Dr. Krista Roluahpuia, IIT, Gandhinagar