AIZAWL LAND USE PATTERN
Kan Mizo lalte kha an lo fing khawp mai a, environmental awareness ṭha tak an lo nei vek mai a. Mizoram khawt in mai khan Safety Reserve Forest ṭha tawk tak an nei vek a. Chung dai bul ramngawte chu ruahtui kotu atan te, kangmei laka invenhimna nan te, khuaiin boruak thianghlim an neih nan te, tuihna humhalh nan te, nungchate tuallen nante an pawimawh em em vek a ni. Safety Reserve Forest piahah chuan huan siamna hmun leh ran tlatna hmun tur an ruahman a, dai bul huan piahah chuan Supply Reserve Forest an siam ṭhin a, chu chu in sak châk lakna hmun pawimawh tak a ni. Supply Reserve Forest bak zawng chu thlawhhma lakna hmun a ni.
Kumpinu sorkar lehkha No. 12522J Dt. 29.11.1906 and Government of India (Excluded and Partially Excluded Areas) 1936 Order-in a sawi angin Lushai Hills District Executive Administration chu Superintendent of the Lushai Hills kutah dah a ni a. Aizawl khawpui tan pawh Assam Forest Manual (Page 167)-in a sawi angin Aijal Forest Reserve siam a ni. Siam a nih chhan pawh ruahtui tla a tlem loh nan te, tuihna humhalh nante, ṭul lem lova thing kih loh nante a ni. Sapṭawngin tiang hian ziah a ni: “No timber within Aijal Reserve will be cut without Authority of the Superintendent”.
Vailen hmasa 1871-72 ah khan Kumpinu sawrkar tum ber chu Mary Winchester lak let a ni a, Mizoram awp an tum lo va, an kiang leh mai. Amaherawhchu, Mizo hovin vai rûn an sim duh loh avangin tahrik ni 11 September, 1889-ah Kumpinu sawrkar chuan Lushai ram rûn turin thupek khauh tak a chhuah leh ta a. Tichuan, Chin-Lushai Expedition 1889-90 atan sipai pawl hnihin rusum an rawn thlak ta a ni. Pawl lian zawk chu Chittagong (Bangladesh) lam aṭanga rawn kalin Brig. Gen. FVG Tregear-a’n a ho va, hmar lam aṭanga lokal chu Cachar aṭanga lokalin Col. GJ Skinnera’n a ho a, police officer WW Daly, Bengal Police-in a rawn ṭawiawm bawk.
Cachar aṭanga lokalte hian January 24, 1890-ah Changsil (Tlawng Dawr) an thleng a, February ni 4, 1890-ah Mr. Daly leh a hote chuan Aizawl, Thanruma s/o Suakpuilal Sailo, Tanhril khaw lalram chu an rawn thleng a, Lammual chung Baza Tlangah awmhmun an khuar a, raldaite an theu va. He an awmna hmun hi sea level metre 1,159-a sang a ni. Chhim lam pawl, Gen. Tregear-a ho ṭhenkhat pawh January 8, 1890-ah Lunglei aṭangin Aizawl an rawn pan bawk. February 11, 1890-ah sipai pawl hnihte hian Sailo lal Lianphunga s/o Suakpuilala khua, Tachhip in 500 khua an bei a, khua an hâl a. Hemi hnu hian Lianphunga chu an man a, Hazaribag Jail-ah an tântir a, tahchuan a thi ta nghe nghe. February 22, 1890-ah Fort Aijal chu Gen. Tregear-a’n permanent post-ah a nemngheh avangin chuta ṭang chuan meimit lovin Aizawl lailiah sipai an awm ta a ni.
April 1, 1890-ah Kumpinu sawrkarin Capt. HR Browne chu North Lushai Hills Political Officer atana a ruat avangin May 1890-ah Aizawl a lo thleng a; Civil Administration bul ṭan nghal a ni. Kum 1891-ah Cachar-Surma Valley Millitary Police tam zawk chu Aizawlah an rawn chhoh avangin North Lushai Hills MP Battalion tih a ni. Kum 1891-ah tho hian Chittagong Hills Tracts Frontier Police pawh South Lushai Hills Military Police Battalion tih a ni a, Lungleiah permanent post an nei. Tichuan, Aizawla British/India sipaite’n awmhmun nghet neia ram an luah hun chhung chu kum 136 lai a lo tling ta a ni.
Civil Lines and Cantonments:
Kum 1892 January 25-ah Culcutta-ah North Lushai Hills leh South Lushai Hills chungchang ngaihtuah a nih hnuin Tahrik ni 1 April, 1898-ah district pakhatah siamin, Lushai Hills District a lo piang a, Assam sorkar hnuaiah dah a ni. Tichuan, district pumpui chu Superintendent awpna hnuaiah dah a ni a, sipai lamah pawh Lushai Hills Military Police Battalion a lo piang a, chu chu 1st Assam Rifles tia thlak leh a ni. Tih dan phung pangngaiah chuan Civil Lines chuan administrative office, court leh residential area-te huamin, open space leh road-te huamin, plan mumal deuh taka kalpui ṭhin a ni a. Cantonment area erawh chu venghimtu an nih angin civil lines piahah an awm ṭhin.
Aizawl khawpui bikah chuan a tir aṭangin civil leh sipaite an inawm pawlh tlat avangin town/city planning mumal tak a awm thei lo. Tichuan, khawpui lo ṭhang zelah pawh Cantonment chu a laili berah awmin, a sir velah veng hrang hrang a lo piang chho ta a. A hnuaia tarlan ang hian Aizawlah chak tak maiin veng hrang hrang a lo piang ta a ni. Heng veng hrang hrangte pawh hi plan mumal taka din an ni lo va, mahni ṭhan ṭhanin an ṭhang chho vek mai a ni. Aizawlah hian sawrkar hnathawk rahsi-ho kha Venghluiah an awm hmasa phawt a, chuta ṭang chuan kum 1907-ah Thakthing Vengah an insawn leh a, rahsi-ho an insawn hnu hian Rahsi Venghlui tih a ni ta a, tunah chuan Venghlui a ni. Aziawlah hian Mizo leh sipai hote chu inhnaih takin awm dun mah se la, kum 1960 March ni 21-a an intihbuai bak kha buaina lian tham kum 1966 hma lamah kha chuan hriat a ni lo.
TLANGKAWMNA
Aizawl khawpui chhung inhmun lo ram enkawltu, The Land & Land Revenue Administration of Mizoram chu hetiang hian hun ṭhen a ni:
(i) Kumpinu rorel hun chhung 1890-1952: The Assam Land and Revenue Regulation, 1886 hman theih a nih loh avangin Lushai Hills Superintendent-in ṭha a tih angin standing order-in ro a rel a, land records pawh siam a ni lo a, Aijal Station Reserve siam a ni.
(ii) District Council hun chhung 1952-1972: Heng land law-te hi an siam:
(a) The Lushai Hills District (House Sites) Acts, 1953
(b) The Mizo District (Land & Revenue ) Act, 1956
(c) The Mizo District (Agricultural of Land) Act, 1963
(d) The Mizo District (Transfer of Land) Act, 1963
(e) The Lushai Hills District (Taxes) Regulation, 1953
(f) The Lushai Hills District (Revenue Assessment) Regulation, 1953
Kun 1951-ah Aizawl town area siam a ni a, a zau zawng pawh sq. km 4.00 a ni a. Kum 1961-ah zauh a ni a, a zau zawng sq. km 12.95 a ni. Kum 1971-ah siam zauh leh niin, sq. km 18.35 a ni leh bawk. Aizawl khawpui chhunga inhmun lo ram ṭha lai zawng zawng hi chu District Council hun chhunga an pek a ni tlangpui awm e. Land record pawh fel taka siam a ni.
(iii) UT sawrkar hun chung 1972-1986: Kum 1981-ah Aizawl town area tihzauh a ni a, sq. km 110 a ni a; kum 1991-ah tihzauh leh a ni a, sq. km 128.98 lai a lo ni ta. Kum 1980-ah Revenue Department-ah Survey Officer-in ka awm ve a. Aizawl town area hi zauh deuh thut a ni a, a chhan ber pawh mipuite in hmun, etc. mamawhna vang leh Aizawl dai vela mimalin huan lo ram zau tak tak an neih venna tur a ni. Tichuan, UT sawrkar hian inhmun lo ram tam tak a sem ve a, land records pawh siam a ni. Land law, i.e. The Mizoram Roadside Land Control Act, 1976 siam a ni bawk.
(iv) State sawrkar chinah–1986 hnu lam: State sawrkarah heng land law-te hi siam a ni.
(a) The Mizoram (Taxes on Land, Building and Assessment of Revenue) Act, 2003
(b) The Mizoram (Land Survey & Settlement Operation) Act, 2003
(c) The Mizoram (Restriction on Use of Transfeerred Land) Act, 2002
(d) The Mizoram (Prevention of Government Land Encroachment) Act, 2001
(e) The Mizram (Land Holding & Settlement) Act, 2000
(f) The Mizram Public Demand Recovery Act, 2001
(g) The Mizoram (Land Revenue) Act, 2013
(v) Traffic leh transportation/environment: Aizawl khawpui chhung harsatna lian ber chu traffic jam leh transportation hi a ni awm e. Hemi sutkian nana thil pawimawh tak chu fly-over ṭha tak Treasury Square aṭangin hmar lam hawiin Assam Rifles ram luah chin zelah kalin, Bazar Bungkawnah kal zelin, Millennium Centre /Civil Hospital thlengin. Heta tan hian compensation senso a ngai dawn lo. Fly-over hian kan Aizawl khawpui a tihmawi bakah, traffic tâwt lutuk a tiziawm dawn a ni. Tuna kan khawsak danah chuan kawngpui a zauh pawhin lirthei parking a zau ting mai a ni. Tuithiang Veng leh Saron Veng inkara Assam Rifles ram kalsan tak pawh hi a khât tawka leimin nasa tak thlen ṭhinna hmun a ni a, kawngpui laih dawn pawhin en chian deuh chu a ṭha khawp ang.
Aizawl khawpui hmun laili leh hmun pawimawh ber mai hman ṭangkai dan tur hi ngun zawka ngaihtuah nawn fo chu a finthlak berin ka ring! Kan sawrkar chak tak hian fly-over pakhat tal chu sual chhuak thei se, Mizoram tan ro hlu tak a ni ngei ang.
State dangah chuan thing hnuaiah an awm emaw tih turin roadside tree avenue an uar a, chu chu a mawiin nun a tihahdam a, hrisel nan pawh a pawimawh hle. Mizoramah ve thung chuan hnawksak kan ti a, a awm chhun pawh kan kit zo zel a, a hlutna lam kan ngaihtuah vak lo. Hmun âwl remchang kan neih chhun chhunahte hi chuan thing emaw, thei rah chi hrang hrangte han phun uar leh ta sauh ila, khawpui nuam leh boruak thianghlim kan nei ngei ang le. I ngaihtuah tlang teh ang u.
(Note: Pile harsatna neite tan Kopur râwt sawm hnawih a ṭha e.)
- S. Rolianthanga, 9436141536