Thu nepnawi ho te te

Mi thiam leh grammarian ho hian a tlangpui thuin Mizo tawng hi ziah zawm loh an duh tlangpui nia ka lo hriat ve deuh thin avangin, 'Lampui chang khatah tu mah an be chhe ngai lo' tih te hian ziak chhum bung ta rum ila, dik tak ang maw le, te ka lo ti ve thin. 'Eizawnna' nge 'ei zawnna' tia ziah dan tur lah chu ka buai zawh phah vek bawk.

Engpawh ni se, hetiang lam thilte hi chu keia lo buai vena phak tur a ni lo va, Mizo ṭawnga ṭawng dan tur leh ziah dan tura thu neitu bik, a neitu bik ni awm tak an awm kha maw. Anni'n dik leh ṭha zawk, an duh dan chu an rawn sawi leh mai ang chu. Nimahsela, mihring, Mizo nih ve tho si chuan, sawi châk leh ziah châk te kan lo nei ve ṭhin si a, mahni phak tawk tawka ziah ve ṭul tih tlatna thlarau chuan min man ve leh tlat bawk thin si a nih hi. Mithiamte mitmei veng chung leh zah leh hlau tak chungin, tlawm leh zah pawh sawi hleithei lovin kan han ziak ve leh chawr mai thin zawng a nih hi. Anni'n duh leh min hau ang a, min zilhin min zirtir leh ang a, duh leh min nuihzatin min deusawh leh mai a ni ang chu. A thlarau a thawk ve miau si a. Tin, anni min lo khap ngawt theih lah va ni hek suh. Anni ai chuan editor-te’n min chhuahsak duh lo vang tih ka hlau fe zawk. 'tein–te'n' tia ziah fo ai chuan, 'ten' tia ziah tlang law law thin hi a ṭha tawh zawk mai lo maw, tih thu erawh hi chu ka'n sawi lui ve leh ṭalh ang e. Mithiam ho pawi sawi loh nan chuan a tam thei ang ber han ziak zawm lo phawt mai ila.

Lehkha thiam lo ka nih thu hi zep miah lovin ka lo tlangaupui fo tawh thin. Lehkhathiam lo, mimâwl, tih hi mihring tu emaw sawina nia ka hriat avangin ziah zawm mai hi kei, uneducated hi chuan ṭhain ka lo ring ve ringawt thin a. Un educated tih zawk tur em ni? Engpawh ni se, Mizo ṭawng hi chu hnam dang, Sap ṭawng nena khaikhin fo loh tur tih hi ka ngaihdan a la ni reng.

Lehkha thiam sang, degree leh certificate nei lian nih hi kawng engkimah a lo la ṭha reng a nih dawn hi tih ka ngaihtuah fo thin. Lehkha thiam sang, degree, certificate neih san ringawt hian awmzia a nei lo. Mahni tuina zawng leh phak tawka theihtawp chhuaha taima taka bei zel te, nuam leh tui ti taka thawka bei zel leh inzir chho zelte hi mi hlawhtling leh mi chhuanawm, mi zahawmte an ni, te hi kan han ti ve bawk ṭhin tak nâ a, engkim leh tute pawh kan lo teh rukna chu, an lehkha zir chin, an thiam san leh san loh hi a la ni reng niin ka hre thin.

Politician, MLA leh minister zingah te, Pathian thu sawi tur leh kohhran hruaitu atan te, sumdawng zingah te, mipui hmaa thu sawi tur te, mipui convene-a convince tur te, vantlang tana rawngbawl tur leh, social activist turte hian mithiam sang chu kan beiseiin, an thu leh hla chu kan zahin kan ngaisang bik tlat thin a nih hi. Misual awm ṭha duh lo leh thatchhe awm mai mai te, ruk hmang leh bum hmang, smuggler leh dâwt sawi thinte pawh hi, lehkhathiam sang an nih chuan kan en dan leh kan sawi zui duh dan a dang tlat thin. Mi awm dan leh mi ṭawngkam te, mi thu sawi te, mi thil ziahte pawh a mihringin lehkha a thiam san leh san lohah kan lo teh ru a, fak châk leh fak duh bik te, ngaihsan bik te, sawisel ngam leh ngam loh te, hlauh bik leh hlauh loh bikte kan lo nei tlat thin a nih hi.

Mi chanchin te, mi awm dan te, mi thil tihte leh an tawngkam te, mi thu ziahte hi kan fak dawn a nih chuan, zahawm taka an hming hi sawi lan ngei ngei thin hi kei chuan ṭha ka ti a. Amaherawhchu, mi thu sawi leh an thu ziahte kan sawisel dawn a nih chuan, deusawh taka an hming pum sawi lung lung kher hi kei chuan mawi ka ti ve lo a ni. Mi fing leh mi thiamte tih dan tur pawh niin ka hre lo.

Chanchinbu lama taima deuh taka thu ka ziah tirh lai vel khan mi pahnih chuan ka hming sawi miah lovin, keimah min tih chhan tih hriat deuh tak hian thu an ziak tawh a. Zu ṭha zawk awmze nei zawka zawrh a ṭhat thu ka sawi chu mi pahnih, doctoral degree nei ve ve hian an thu ziahah ka hming pum ngei sawiin min bei chiam tawh bawk a. Hydel project outsource chungchang ka ziah chu engineer pakhatin a article thupui meuhah ka hming pum a rawn ziak kulh tawh bawk. Mizo ṭawnga thu ziah dik harsa ka tih thu ka sawi chu mi pakhat, chanchinbua thu ziak thin chuan, grammar ka thiam lohzia chu mak a tih thu chu chanchinbu meuhah, a article thupui meuahah ka hming pum a rawn ziak kulh tawh bawk a ni.

Hetianga ti ṭhintute hian kei hi lehkha thiam lo, mi lar lo leh mi langsar lo, mi rethei ka nih vanga mi zahawm lo ka nih vang ngawta rawn ti erawh an ni kher lo ang a. Anmahni zawk hi mi thiam leh mi fing, mi lar, mi langsar an nih zawk avanga dik leh ṭha, mawi nia an hriat zawk vanga rawn ti an ni zawk ngei ang.

Tin, hetia min tih avang hian ka buai phah lem chuang hek lo va. Pathian ka ṭihna avanga dik taka ka nun chhung hi chuan, eng thilah pawh leh, tu lakah mah hian ka zâm vak hek lo va, Pathian chauh lo chu hlauh leh zah em em pawh ka nei hek lo. Mi chhan ngai khawpa thu te ziak theia min siamtu chu ka fak zawk a ni. Tin, min chawimawi sawtah ka ngai hmiah mai zawk bawk.

Thil ṭha zawk duh vangin mi thu ziak sawi fiah leh sawisel châng chu a awm tur a ni. Amaherawhchu, mi hming pum sawi lûng lûng kher lo va, mawihnai deuh hleka mimal sawisel hi a ṭha e, ka tihna mai a ni. Tuna ka thu ziah pawh hi a duh duhin an rawn sawisel thiang bawk e.

Thil pakhat, mi tam tak leh mi thiamte pawh hian literature tih awmzia tak sawi fiah fak hi harsa leh buaithlak an ti thin niin ka lo hre ve thin a. A dik pawh ka lo ti ve a ni. Mahse, keima rilruah hi chuan literature tih tak hi chuan awmze fiah fel tak neiin ka hre thin a, mahse, ka rilrua a fiah dan zawng zawng chu tun tumah chuan ka sawi vek lo vang a, tawite chauh ka sawi ang. Literature ṭha leh dik chuan mi dangteah a ṭha zawngin nghawng a nei a, mi dangteah zûnzâm leh zûn a nei thin, tih tê mai hi ka sawi fiah thiam ve dan chu a ni e. Engtin tak chuan lo ngai ve leh hlawm tak ang maw le.

Khi'ng thute khi ka damloh lai, ka pum an zai nawn avanga mahni pawh insaseng thei lo, zun leh êk cheh nuaia ka mut laia ka rilrua thil awmte an ni a. Mi tam tak tan chuan thil ho leh nuihzatthlak tak pawh ni mah se, ka phak tawk ka han phuh chhuak ve mai mai a nih khi.

- K. Hmingthankaia