RAM HRUAITUTE KALSUALNA
Kum 1972-ah union territory-a hlankai kan ni a, sorkar laipui aṭangin hna thawhna tur sum leh pai cheng nuai tam tak kan hmu a, sorkar hna ruak pawh a tamin, hnaa inthun pawh a la awlsam a. UT aṭangin state-ah hlankai kan nih leh hnuah pawh chutiang boruak chuan Mizote thinlungah bu a khuar nghet em em. State kan nih aṭanga kum sawmthum hnuah pawh chuan reh mai loin vawiin thleng hian chutiang chu ni reng tura ngaihna nei hi mi tam tak kan la awm. Ram hruaitu zingah pawh ram hruaina hna thawh tak hnua mize danglam ta hi sawi tur an lo awm tawh ṭhin a, a hmaa mi ṭha takte pawh hi dinhmun azirin an lo danglam ta ṭhin ni awm tak a ni. Hei hi an sual vang leh rilru thlak danglam tak vang pawh a ni kher chuang lo a, awmhmun azira danglam a ngaih vang zawk leh mawhphurhna tam takin a delh tak vang a ni fo ṭhin.
Hetiang a nih rual hian ram hruaitu an nih tak vanga an mawhphurhnain thiltihtheihna lian leh sang tak a ken telte chu a ni lo zawnga hmang tura nawrtu mi tam tak an awm ṭhin a, chungte vang chuan ram hruaitu fel takte pawh hi an lo mualpho fo tawh ṭhin. Thuneihna hmang sual tura ram hruaitute kan nawrna ṭha lo tak hi a ti ve thei lote tan chuan thinurthlak duh tak a niin huatthlala tak a ni ṭhin a, kum tam tak liam tawh aṭang khan ‘Bhavan kal kân zo lo’ tih leh ‘Hnam Rûn zuam khûm zo lo’ tih ṭawngkam a lo awm tawh ṭhin.
Hetianga ram hruaitute kal sualna leh kan nawr khawloh dan hi kawng hrang hrangin han sawi ila. Mipui lam tan ram hruaitute dinhmun pawimawhzia hi hria a, hriau hmawr zuma tho fu ang maia an chetsual palh hlek chuan an tan mualphona lian tak a nih theihzia hi kan hriatpui fo a pawimawh.
NEPOTISM: Nepotism hi Italian ṭawnga ‘nepotismo’ tih aṭanga lo kal a ni a. A tirah chuan Middle Ages leh Renaissance hun laia Catholic Pope leh bishop-te’n an chhung leh khatte chu kohhranah dinhmun sang takah an dah ṭhin a, chutiang aṭang chuan he ṭawngkam hi lo chhuak a ni. JF Dictionary chuan, ‘Hna inpek chungchanga induhsak bikna’ tihna niin min hrilh. Hna lak tur awm chu mi tam takin an dil a, an thiamna leh theihna chu inang tlâng viau mahsela hruaitu lam aṭangin duhsak bik an lo awm ṭhin a, chutiang mite chuan hlawhtlinna an chang zawk ṭhin.
Politician thiltithei pakhatin company hnena contract hna a pek te, a chhung leh khat hnaite duhsak taka hna a pekte leh tlawmngai pawl hruaitute hnena thamna atana hna a pek ang chi zawng zawngte hi nepotism chuan a huam thei vek a. Hetiang nepotism hian sorkar kalphung a tichhe satliah a ni lo a, mipuiin sorkarah rinna nghah ngam har an lo tih phahin, thiamna inang rengah pawh thiltitheite tlawn ngai tura ngaihna an lo neih phah ta zawk ṭhin. Chutiang chuan lemchanna khawvelah min hruailutin thiamna leh theihna aiin hmelhriat neih ṭhat leh ṭhat loh lam chuan thinlungah bu khuarin chu lam chuan mi a hruai ta zawk ṭhin.
CORRUPTION: Mizo ṭawng ang maia kan ngaih tawh corruption (eirukna) hi kan ram, Kristian ramah hian a tlangnêl tawh hle. Eirukna tih hian sawi dan hrang hrang a awm thei a: a dawngtu turin a dawn hmaa pawisa lo chhuhsak te, hna pekna man atana pawisa phut let te, ruahmanna awm sa vek tawh tidanglama kawng hrana pawisa hman leh a hmanna tur dik taka hmang loa pawisa ziah bote hian a sawi theih ang.
Chi hrang hrangin kan ramah eirukna hian thuk takin kua a hreuh mek nia sawi a ni a, tlawmngai pawl leh kohhrante pawhin kan la do hneh zo tak tak ngai lo. Kum tam tak kal tawh aṭangin kan ramah hian eirukna sawi tur a lo awm tawh ṭhinin vawiin thleng pawh hian sawi tur a la awm reng a, eirukna ata fihlim ram hruaitu hi neih tik ni kan nei dawn lo emaw tih mai tur a ni hial a, a pawi hle. Sap ṭawng pawh hian sawi dan a lo awm nual a–bribery, embezzlement leh kickback tihtein sawi dan chi hrang hrang a awm.
CRONYISM: Nepotism ang deuha ṭhian hnai induhsakna tihna a ni a, party mi induhsakna pawh hi a huam thei tho awm e. Kan sorkar kal tawhte chanchin sawiin he ‘cronyism’ hi a lo thleng tawh ni awm tak a ni. Sorkar department pakhatah chuan a changtu minister leh a ṭhianpa chuan sorkar pawisa an lo hmang dik lo viau a ni awm e. Mizo Union hun lai khan hetiang ang deuha ngaihbel tur a lo awm tawh a, nimahsela, a changtu minister insawifiahna kha a pawmawm hle.
Thingtlang khaw kar kawng laihna chu minister hnai tak thawh a ni a, a hna a chhe hle a, a hlawhfate pawh pawisa a pe hleithei lo bawk a; sawiselna a tawng nasa hle. Nimahsela, chutianga hna ṭha lo tak pawh chu thuneitu sang lamah chuan ṭha taka thawh zawh vek anga chhinchhiah a ni tho ṭhin. He eirukna sual pawh hi hmehmih har tak a nih hmel a, chunglam aṭanga khawih danglamna a tel loh chuan a reh maiin a rinawm loh.
ABUSE OF POWER: Hei hi chu thuneihna hmansual kan tih ṭhin hi a ni a, thuneitu sang tak chuan a thuneihna chu a ni lo tura hmangin sorkar pawisa tam tham tak a bo tawh ṭhin. Vawiin thlenga kan la theihnghilh theih loh pakhat chu, kum 2004-a Agriculture Department pawisa nuai 78 bo chungchang kha a ni a, vawiin thlengin kha pawisa bo vang khan tumah man leh hrem an awm kan hre lo a, pawisa hmuh a nih thu pawh kan hre hek lo. Kha thu tawp dan kha vawiin thleng hian hriatthiam a har a, a mak ngawt mai. Chutianga pawisa bo thu hriat si a, pawisa hmuh kir awm lo a, tumah hrem awm chuang si lo ang kha a hma lamin kan ram, Kristian ramah hian a lo thleng tawh reng em tih leh, a hnu lamah hian a la thleng fo em tihte hi ngaihtuah ngai a ni.
Hetiang thil hi vawi tam tak a lo thleng tawh ṭhin nia hriat a ni a, mawhphurtu ber nia ngaih politician-te pawh man leh hrem an la ni ngai hek lo hi thil mak tak a ni. A chang phei chuan court lamah pawh kalpui niin, tân in lamah pawh tâng dawn emaw tih turin an han awm ṭhin tak nâin, thiam an chang leh mai ṭhin a, mipui tan chuan hriatthiam a harin a mak em em ṭhin.
PATRONAGE: Hei pawh hi anmahni vote tlingtute hnena lawmthu sawina hlan let leh chungchang sawina niin duhsaktute ṭanpui let tihna a ni. Thil ṭha tak anga ngaih theih tur a ni a, mi pangngai tan chuan thil tih âwm tak pawh a ni thei ang. Nimahsela, suala hman awl tak a ni a, anmahni mualphona a ni zawk hial thei.
Mimal duhsakna lantir hi sual a ni ngawt lo a, nimahsela, mi dangin an lo hriat a, an beisei anga an dawn ve lohin thîkna a lian a, sual lian tak anga sawi a ni ṭhin a, fimkhur a ngai em em a ni. Kan CM pakhat chu thil danga fak leh chawimawi a nih lain, a fate vangin sawisel a lo ni tawh a; chutiang chiah chuan CM pakhat pawh a fate chunga a rilru put dan aṭangin a puitlinzia kan sawi bâng thei lo thung.
FAVORITISM: Duhsak bik neihna hian ram hruaitute a lo timualpho fo tawh ṭhin. Kan chhung leh khat an nih vangin emaw, party lamah kan thawhpui an nih vangin emaw, tling lo chung tlintir an lo ni tawh ṭhin a, duhsak bik an lo ni tawh ṭhin. Chutiang chuan kan ram a tichhia a, hmasawnna ngei pawh a khingbai phah ṭhin.
Police constable lak turah a tling lo pui lak a nihin emaw sorkar hna dangah pawh tling lo chunga lak a lo ni tawh ṭhina sawi a ni. Minister lo ni tawh zinga pakhat chuan hna pakhat lakna turah hian a fanu chu interview-naa mark tlemtea tling lo chung chu la turin an nawr a, ani chuan duh loin, a fanu chu an hnâwl ta a. Vawiin thleng hian chu Minister chu sawi hnâwmna tur hi a neih ka la hre lo a, zahawm ka ti hle mai.
KLEPTOCRACY: Ram hruaitu lu ber aṭanga eirukna sawina a ni a; ram hruaitu tam tak an lo mualpho fona leh ram mipuite hlaua an lo tlanchhiat tawh ṭhinna ang hi a ni. Bangladesh ramah a thleng tawh a, Sri Lanka-ah a thleng tawh a, ram dangah pawh a thleng tawh ṭhin. Mipui thinurna an tawng buak takah chuan mahni sahimna zawngin ram dangah an tlanchhia a, a ṭhente chuan an lo thih phah tawh bawk.
Sawi tur tam tak a la awm a, heti chin aṭang pawh hian ram hruaitu dinhmun hi dinhmun pawimawh tak leh khirh tak a nihzia kan hrethiam thei awm e. A tawp ber atan chuan, dinhmun sang leh pawimawh berah pawh ding mah ila, Pathian ṭihna kan neih loh chuan kan mualphona mai tur zawk a ni ṭhin. Pathian ṭihna tak tak nena hnathawh erawh malsawm dawnna hnâr a ni a, sûlhnu mawi tak hnutchhiahna a ni ṭhin. Davida anga sual ngaihdam ngai ni loa Nehemia leh Josepha anga Pathian ṭihna tak tak nena nun hmangtu hi kan ramin a mamawh ber chu a ni a, ram mipuite tana duhthusam ber pawh a ni.
- Mahmuaka Chhakchhuak