Written by
- Reuben Lalnunthara Hnamte

RILRU HRISEL

Taksa hrisel hi kan ngaipawimawh viau hlawm a, rilru hrisel hi kan ngaipawimawh tawk lo viau thung. Taksa hriselna ang thova rilru hrisel hi pawimawh a ni a, a nihna takah phei chuan rilru hrisel hi a bulṭanna zawk leh pawimawh zawk mah awm e. Chutih laiin a pawimawhzia erawh kan hre lo chang ni lovin kan ngai pawimawh lo hle thung a nih hi. Ram changkang zawkte chuan rilru hrisel pawimawhzia hi an hria a, chuvangin mental health lam pawh hi an tuipuiin an dah pawimawh hle.

Rilru hian taksa engkim hi a thunun tih theih a ni a, kan rilrua kan ngaihtuah angin a kal ber zawk a ni. Rilru piansual pawi thui theih ziate kan hre chamchi a, mi dangte tana harsatna thlen, tualthah, pawngsual leh suahsualna engkim mai hi rilru hrisel lo hnathawh a ni a. Chu mai a ni lo va, taksa rilru hi thil inzawm tlat ṭhen hran theih loh a nih avangin rilru na avangin taksa lamah harsatna a thleng thei bawk a.

Rilru damlohna (mental illness) hian kan ram pawh hi min tibuai tawh hle. Deppression te phei chu Mizo ṭawng ang maiin kan hre tawh a, he natna vei pawh hi kan tam tawh hle bawk. Chu an rilru buaina leh natna chuan taksa a nghawng mai piah lamah, thihna hial a thlen tam tawh hle. Rilru hrisel lohna avanga mahni intihhlumna leh mi dang chunga pawikhawihna hi khawvela thihna tam ber pawl a ni tawh. Rilru hrisel lohna hi khawvela natna hlauhawm berte zinga mi a ni tawh a, Mizote zingah pawh kan tam tawh hle.

Kan ramah hian pumpui na kan tam hle mai a, in tinah hian pakhat tal chu kan awm ang tih theih a ni a. Hei hi a chhan pakhat chu rilru natna avanga lo awm a ni thei a ni. Pumpui na (Psychosomatic illness)hi rilru leh taka inzawm natna tlanglawn leh hlauhawm tak a ni a. Pumpuina te ṭhenkhatte pawh hian an natna chhan bulpui an rilru lam damna tur an zawn kha thil pawimawh tak a ni thei a ni.

Tunlai kan ṭhalaite zingah rilru hrisel lo an tam hle mai a, hei hi a chhan pakhat chu chhungkua aṭanga bulṭan a ni thei a. Chhungkua inkaihhruaina ṭha awm lohna aṭangin naupang a lo chawrchhuah chuan rlru hrisel lo tak kha a chhawm thei a. Nu leh pa inhau reng mai, ṭawngkam bawlhhlawh leh pawlawh tak tak hman ṭhinna hmunah chuan naupang khan a zirchhuah chu a ropui lo hle ang.

Nu leh pa ṭawngkam bawlhhlawh tak taka fate ân khum ṭhin chuan a fateah chi tuhrah chhe tak a hnutchhiah tih inhria se a ṭha hle mai. Vawi khat pawh ruihhlo ngai pakhat ka kawmnaah chuan, “Ka pa chuan ṭawngkam chhe tak takin min hau ṭhin a, zawnga tih leh ṭawngkam dengkhawng tak takin min ankhum ṭhin,” a ti a ni. Nu ṭhenkhat ancheh leh fate ṭawngkam bawlhhlawh tak taka hau ṭhinte chuan an fanu fapateah an tuhrah chu a chhe hle dawn a ni. Hmanlai upain, "Ṭawngkam ṭhain sial a man," an lo tih ṭhin kha chu kan hlat ta hle.

Heng kan sawi rual hian chhungkua inenkawlna chu thuhran lo ni se la, puitling kan nih tawh hnuah chuan mahni kan inthunun thei a, kan inveng thei tih erawh hre ta ila. Kan ramah hian ṭawngkam dengkhawng leh bawlhhlawh tak tak hi a tam ta hle mai a. Social media kan uar chinah phei hi chuan a nansa lehzual ta a. Mi chanchin mawi lo tak taka sawi duh te, mi thu post te ṭawngkam bawlhhlawh leh dengkhawng taka lo comment duhte kan tam hle.

Ṭhalai mai an ni lo, patling leh nutling pui pawh an tam hle mai a, kan rilru hi a hrisel tawh lo a ni ber. Politics-ah lah hian inhnialna ṭawngkam duhawm lo a tam em em mai a, politics hi ram hmasawnna leh mipui chawikanna atan kan hmang tur ka ngaih lai hian, insawichhiatna leh mahni party ni lo thiltih hi a nasa thei ang bera diriamna hmunah hian kan chantir mai ang tih hi a hlauhawm ta a ni. Kristian intihna ramah hian rilru hrisel lo hi kan pung zel ang tih a hlauhawm hle mai a. Rilru a hrisel tlat loh chuan kan ṭawngkam a mawi thei lo va, mi dang tana natna thlentu kan ni thei a ni.

Kan rilru hrisel loh avanga mi dangte kan tihnat hian a tuartu chauh kha maw na kan tih lai hian keimahniah hian a nghawng hi a lo let leh ṭhin a, mi dang ai hian kan tuar fe zawk. Kan ṭawngkam leh thiltih engkim hi a boral mai lo, hei hian keimahniah a ṭha lam leh chhe lamin nghawng a nei ngei ngei ṭhin. Rilru hrisel lo chu an chapo ngei ngei a, mi dang tihnat leh tihchhiat an hreh lo bawk. Chapona hian tu mah a siam ṭha lo; mahniah nghawng ṭha lo a nei a, hnung lama mi nuihzabur nihna mai a ni.

Mi inngaitlawm leh rilru hriselte erawh chuan mi thinlungah a ṭha lamin thu a sawi a, a thih hnuah pawh mi dang tan a nung reng ang. Rilru hriselna atana pawimawh em em chu – Lekhabu ṭha chhiar tam hi a pawimawh hle mai. Bible leh lehkhabu ṭha chhiar tam chu an rilru a hrisel tlangpui a ni. Social media luhchilh ngawt ngawt ṭhin te, ṭhian kawm ngai lo, rilru kawm ngur ngur ṭhin te, hnathawk peih lo mi thatchhiate hi an rlru a hrisel duh lo tlangpui.

Mahnia awm ngut ngut lovin ṭhiante kawm ve la, hna thawk ve la, social media atchilh bur lo la, lehkhabu ṭha leh Bible chhiar tam rawh. Awm awl lutukte hi rilru hrisel lo neihna hnar a ni a, harsatna nasa tak I tawh hun pawhin hahchawlh tum la; Pathianah innghatin a ke bulah kun tam la, rilru hrisel tak I nei mai ang. Social media kan uar lutuk ta hian rilru hrisel lo a piantir nasa em em a, ṭhalai hnathawk peih lo, pawisa duh ve si, rualawt ve bawk si te hian rilru hrisel lo an nei duh hle. Tunlaiah chuan mahni zahawmna hlutzia hi kan ngaipawimawh lo hle.

Kan nula ṭhenkhatte ngei pawhin pawisa duh avangin an zahawmna an hralh hreh tawh lo. Chantawkah kan lungawi lo va, kan nihna aia sanga awm kan tum tlat a, hei hian rilru piansualna nasa tak a thlen a ni. Chapona tlanga din pumpelh tum la, inngaihtlawmna vawng nung reng la, lehkhabu ṭha chhiarin Pathian hnaih tlat la, I nihna tawkah lungawi la, tichuan rilru hrisel tak nen hahdam takin I hringnun I hmang dawn nia. Heng hi kan Bible chang hi kan innghahna lo ni rawh se, “…a dik apiang te, a zahawm apiang te, a fel apiang te, a thangmawi apiang te, a thianghlim apiang te, a duhawm apiang te – ṭhatna eng a awm a, fakna reng a awm phawt chuan - chu'ng chu ngaihtuah rawh u (Phillipi 4:8).

- Reuben Lalnunthar Hnamte