ZIA HI, A ZIA LO

Chhuan tlak leh chhuan tham engmah nei lo nia a inhriat lai pawha hringnun nawr kaltu atan literature thlangtu Mafaa Hauhnar khan Mark Twain-a chanchin leh a chhehvel, a chimawm dan ngaihnawm takin a ziak a, chu chuan eng emaw changin lairil a rawn luah leh nawlh ṭhin.

“Thudik hi kan thil neih zinga hlu ber a ni a, chuvang chuan renchem takin i hmang ang u!” titu Mark Twain-a, The Adventure of Tom Sawyer ziaktu khan a naupan lai chanchin heti hian a sawi:

“Ka naupan laiin pa pakhat dawnfawh zawrh lai hi ka rûksak a. Hmun fianrialah ei tuma ka intintuah mek lai chuan, ‘E, ka thiltih hi a dik lo tawp mai, ka tih loh zawk tur ka ti a ni,’ tiin ka inngaihtuah harh thut a. Ka dawnfawh rûk sa keng chuan a zuartupa awmna lam ka va pan nal nal a, a hmuh loh laiin ka dawnfawh chu ka dah kir zauh va. Tichuan, a aia hmin ṭha zawk chu ka ru leh ta a ni.”

A va han chimawm chungchuang kher em. Mizo naupang chu ni se aia upa zawkte kuk hlawh pawl a nih a rinawm a. Han kamkhattu a tawn fo bakah, kam chhe tleuh nana hmang zui pawl pawh an awm nawk a rinawm.

Chutiang chu a ni. Thil a pawi lo, a pawi lo tak tak, a zia lo, a zia lo tak tak, kan tih fo hi a zia vanga zia lo, a pawi vanga pawi lo a ni chawk. Dawnfawh ruk kha a pawi a, dah let leh se, naupang fel tak ni mai tur khan a aia ṭha zawkah a thleng leh hlauh pek a. Thil a chawk khawlo zo ta a ni.

Mark Twain-a pui roh hian dikna hi a renchem mah mah reng a ni. A kamchhuak hlimawm tak takte hi chai tham a ni a, zir tham a ni. A bawp lawkin la ta ila, zia hi zia lovah a chhuah a, pawi lo tur kha pawiah a chhuah bawk a. A thu vuak thlak dan han ngaihtuah hian a chimawm chungchuang ve thlawt!

Hringnunah pawh hian dawnfawh hmin zawk thlan vanga pawi lo tur pawi ta hi a awm thei dawn a lo ni. Pawi lo tur pawi ta vanga pawi khawihna lah a tam. Pawi lo tur thei rah vang khan thil a pawi zo va. Huan lai taka thei rah khan thil a chawk khawlo zo ta a ni. Pawi lo tur kraws kan hlamchhiah avangin ka nunin pawi a khawih a, nunin a tuar a, chhungkuain tuar a, ramin a tuar bawk ṭhin.

Heng ang kan nih chhan hi thil nawi te te kan thlauhthlak vang a ni fo. Thil reng rengah thil nawi te te kan hmaihṭhelh vangin thil liam thamah a kâng kai thuai a, ṭhelh mih leh a harsa ṭhin. Chuvangin, ho mai mai hi a ho lo va, pawi lo hi a pawi, zia hi a zia lo tih kan hriatthiam thiam a ṭul ṭhin.

Eng nge kan sawi duah chhan? Hringnunah hian dawnfawh ruk hmang kan lo ni ve thei asin. Tin, dah let tum anga ke pên ngam, ropui taka mahni tih sual pawma inlamlet anga lang ngam, a tawpah dah let reng reng lova dawnfawh hmin ṭha zawk la ta hlauh ang hi kan ni ve thei.

Chu mai bakah, lak let leh hreh miah lova pumpui puar nana hmang zui pawl pawh a awm theih bawk. A chhan leh vang sawi fak tur awm si lova kaikuang dik lo zawk zawha mi ropuia inchhal ta kan tam tlat alawm.

Chung mite chuan Mark Twain-a thukhawchang ang maiin, dik lo chu ren hauh lovin an hmang a, dikna erawh ren takin an hmang thung si. Chutiang karah chuan a sûr a sa hnuaia thawk, dik duh tlatte chu an bet tlawk tlawk thung si a ni. Nakruh bikim biai si hi chîm chin a dang thei tih hei hian a fiah hle.

Mark Twain-a ngei pawhin dawnfawh hmin zawk a thlang leh tlat a nih kha. Chuti a nih chuan zia hi a zia lo va, zia lo hi a zia zawk ṭhin. Pawi hi a pawi loh châng a awm a, pawi lo hi a pawi zawk châng a awm ṭhin bawk.

Ka han dâwn ṭhin a, hringfate hian eng dinhmunah pawh ding ila, thu dik hi ren rêng rêng loh tur a ni zawk. Ren ngai dang kan ngah lutuk. Ren ngai rêng rêng lo thu dik hi hringfate’n kan ren hlauh chuan siamtu dan kan kalh tihna a ni ang.

Ren lovin thu dik hi hmang ila, kan hmang zo sêng chuang lo ang. Chutiang tur erawh chuan mahni lam dik a ngai a, mahniin nghet taka dikna kan sahuai thingvawn ve a ngai; dawnfawh kha a dang la leh lova dah let ngam a ngai bawk.

Tichuan, thu dik chu ren hauh lovin kan hmang ngam ang a, thu dik chuan kan tual zawl leh kawt zawl nun luahin hunbi kan chhiar ang a; vanram tlafual kan tem lawk a ni hawt ang.

Nimahsela, kei zawng keima ngaihdan ngei ngei pawh ka han dáwn nawn leh ṭhin a. Zia hi zia lo a nih theih chhung chuan Mark Twain-a thukhawchâng ang maiin, thu dik hi mahni thil neih zinga hlu ber ang maia ngaia dikna renchem hi kan tam zawka hriatna ka nei a. Chu chuan kan nunah nghawng lian tak neiin, a tuate pawh hi dik lohna hian min nghawr nghingin min sawp chhe telh telh ni mai te hian ka hria.

Ni kan vui liam danah pawh dikna luipui luang aiin dik lohna luipui luang chu kan tlan nasa zawk a. Dik lohna luipui kan tlan nasat avangin chawrnung aiin chawrnung lova chuai lam pante pawh a tam zawk niin kan ngîr khep khup a ni.

Chu’ng ang ngaihtuaha Zoram darthlalanga kan hlimthla leh hawiher ka han bih hian, keini nung dama la awmte pawh hian ‘dik lo’ lam chu kan hawiin kan àwn deuh buiin ka hmu leh tlat ṭhin. Han ngaihtuah chhunzawm ve la, Zoram darthlalangah chuan han inbih chhunzawm ve mah teh?

- LALSIAMKIMA SAMTE