ISUA LEH SAMARI HMEICHHE INBIAKNA KHA
Juda-te leh Samari mite inhuatna hi engtik aṭanga inṭan chiah nge? Thil pawmawm deuh chu–Palestina ram inṭhen tâk vâng kha ni berin a lang. Kum BC 931 khan Palestina ram chu hmun hnihah ṭhen a ni a; chhim lam Judai ram, hmâr lam Israel ram tiin. Hei hian Pathian lung a tiawi thei mawlh lo. A tâwpa Pathian thinur chuan, "Assuria lal chu ka thinur talhtum a ni, ka thinrim hrîk thlâk nan ka tiang a ni," a ti (Is.10: 5 NKJV). Pathianin, Assuria lal kut chu a tichak a, BC 722 kum khan Assuria-in Samari ram a hneh a, mi tam tak salah an hruai a. An kalsan hmun ruakah Assuria sawrkar chuan an ram mi, hnam hrang hrang a rawn dah darh a (11 Lal. 17:24f), chûng hnamte chuan mahni pathian ṭheuh an rawn chhawm lût a (11 Lal. 17:27-31). Hnam awm sate nen hian an inneih pawlh a; chûng inneih pawlhho thlahte chu, ‘Samari mite’ tih an ni ta a ni. Juda-te hmuh dân chuan Samari mite hian an sakhaw biak bâkah hnam dang pathiante an biak tel ve bawk avangin Juda-te chuan Samari mite chu hnam thianghlim lo-ah an ngai nghet tlat a, an hmusit hle. BC 128 khan John Hyrcanus, Juda-te hotu leh an puithiam ni bawk chuan an hmun thianghlim, 'Gerizim' tlânga Samari hote biak in a tichhia a, hei hian hnam hnihte inhuatna boruak a chhêm alh lehzual bawk.
Juda-te leh Samari mite chu thlahtu bul thuhmunin an sakhaw biak dânte pawh inzûl thui hle mah se, an inkârah inen hranna hun rei tak ata a lo awm tawh a; an thurin pawm chin a inang lo. Juda-te’n Dân, zâwlneite, Sam leh lehkhabu dangte an pawm vek laiin, Samari mite chuan an Samarian Pentateuch or Torah, (Genesis–Deuteronomy) chin chauh an pawm. Thlahtute lama inhnai tê, hrin khat, unau piangho, Jehova be ve ve tho inti si, mahse, sakhaw thurinah an inrem thei bau lo. Hei tak hi Pathian thinlung tinatu a ni reng.
I. PA THUAWIHIN ISUA’N SAMARI RAM A PAN
Isua’n Jerusalem a chhuahsan thuai a; Samari ram khaw pakhat, 'Sukar' an tih chu a thleng a (A tum chu Juda-te leh Samari mite indaidanna bang ṭhiah a, Jentail khawvela Chanchin Ṭha hril zêl a ni). Sukar bulah hian Jakoba Tuichhunchhuah pawh a awm a; a kal chak bawk a, a châwl a, chawfâk hun, chhûn ni sat lai a ni tawh. Hetih hun reh lai tak hian Samari hmeichhe pakhat tui chawi tur a lo kal a. Sukar dai kiangah tui a tam tho si a; he tuichhunchhuah khera tui chawi tura mêl chanve zeta hla aṭanga hmeichhe lo kal hun hi a mak hle, vantlang zîngah a leihnawng deuh em ni ang le! John Painter-a chuan, "Tui chawi tûra Samari hmeichhe lo kal hun hi tui chawi hun pangngai a ni lo va, Pathian thil tum a lo thlenna tur a ni ang," a ti (John Painter, Professor, NT Scholar specialising in Johanine literatures Australia).
Juda-te chuan Samari mite nen engah mah an inhman ṭâwm ngai si lo; mi bawlhhlawh nia hriain an ten a, Jentail uicho ang lekah an ngai a, an hmusit hle. Hnam tin Lalpa erawh chuan Samari hmeichhe hnenah, "In tur mi pe rawh," a ti mauh mai (A zirtîrte lah chu ei tûr leiin khuaah an kal tawh si a). Samari hmeichhia hi mi dangdai leh ṭawng duh ve tak a ni ang, Isua hmachawnin, "Nang Juda mi i ni a, kei Samari hmeichhia ka ni si a, engtizia nge ka hnena in tur mi dîl?" a ti (Jn. 4:9). Juda-te khirhzia hetiangin an sawi: "Mipain hmeichhia tu pawh, a nupui emaw ngei pawh kawtthlêrah a hmuh pawhin a be zen zen tur a ni lo; hmuh pawh an hmu duh lo, an tawh dawn pawhin an maimitchînsan hmiah duh," an ti. Isua chuan Samari hmeichhia chu a mi pangngai titipui duh tlat a, a hnenah fiah leh chiang zetin, "Pathian 'Thilpêk' (Fapa Isua) leh 'In tur mi pe rawh' titu che hi hria la chu nangin a hnenah i dîl zâwk tur a ni a; tin, Anin 'Tui Nung' (Thlarau Thianghlim') a pe tawh tur che a ni," a ti a (Jn. 4:10). Isua sawi tum tak chu tuihâl reh hlenna tûr (chatuan nun) pêk a ni. Hmeichhe rilru phâk tâwk erawh chu, tuna a tisa mamawh tui chawi ngai fo lo va, hnai têa tui fîm ṭha, tui nung thâl theih mai tur ang zâwngin a suangtuah a, Isua thusawi hi a dawngsawng phâk tlat lo.
II. ISUA’N MESSIA DIK TAK A NIHZIA A INPUANG LO THEI LO
Isua chuan a titi a her danglam thut a, Samari hmeichhe hnenah, "I pasal va ko la, hetah lo haw leh ang che," a ti a. Rev. Lalpianga chuan, "Lal Isua’n he Samari hmeichhia hian a hriatthiam ngei turin a nun chhûngril lam khawih che ngei tur hmanrua a hmang ta a ni," a ti. Samari hmeichhia chuan, "Pasal ka nei hleinêm," a ti a. Isua’n, "Pasal ka nei hleinêm i ti hi i tidik e, pasal panga i nei tawh, tuna mi i neih hi i pasal tak a ni lo rêng a ni, " a ti a (Ch. 15-18). Rev. Dr. Zairema chuan, "Ram dan ang thliamin pasal panga a nei tawh... tuna a neih lai hi dân leh dûn sawi lova a fawm chawp mai a ni," a ti.
Isua thu chuan hmeichhe rilru a fan thûk tial tial a, "Ka pu, zâwlnei i ni tih ka hre ta," a ti ta hlawl mai. Isua’n an pipute aṭanga sakhaw hmun serh bik thianghlim nei a, Pathian be pawp leh thûk bik nia inhriatna dik lohzia a sawifiah ta. Tunah chuan khawi hmunah pawh, Gerizm/Jerusalem khuaah kher lo pawh, khawi hmunah pawh mi tinin zalên takin tih tak zetin Pathian chibai an buk tûr a ni; mi chutiang chu Pain amah chibai bûktu tûrin a zawng mek a ni. "Pathian chu Thlarau a ni, a chibai bûktute’n thlarau leh tih tak zetin chibai an bûk tur a ni," Isua chuan a ti (Jn. 4:26). Isua leh Samari hmeichhe inbiakna thui tak hian Pathian thu ril leh ṭha fê fê, sawi hlawh tak tak a va paw chhuak ṭha ṭhin êm!
Samari hmeichhia hian Juda-te beisei 'Messia' lo la kal tur thu chiang lo ruaiin a lo beisei ve a; "Messia Krista an tih chu a lo kal dawn tih ka hria, Ani chu a lo kal hunah engkim min la hrilh ang," a ti ve fan a. A rinna chau ve hle mah se, Isua’n a bengkhawn duh tlat! Isua a insûm thei ta lo; "Tu mah hrilh suh ang che," a ti reng tawh lo. Fiah leh chiang zetin, "Keimah a betu che hi amah ka ni asin," a ti ta phawng mai (Jn. 4:26). Rev. Dr. PR Hmuaka chuan, "Mihringin rî an kham tam tak kânin a hnenah Lal Isua a inpuang ta a ni," a ti. Rinnaa nausênte hnenah lam pawh Lal Isua a inpuang duh tlat hi a mak a ni (Mt. 11:25-26). Samari hmeichhia chuan a tuibêl a kalsan a, khuaah a lut a, mite hnenah, "Ka thiltih apiang mi hrilh zeltu mi pakhat a awm a, lo kal ula en teh mah u, Messia a ni thei âwm emaw?" a ti a. Samari khaw mite chuan hmeichhe thu sawi va chian turin khua an chhuahsan ta a. Chutih mêk laiin Isua zitirte chu khua aṭangin an lo haw ve chiah a. Isua hnênah, "Rabbi, ei rawh," tiin an ngên chiam a. Nimahsela, Ani chuan, "Chaw in hriat loh ei tur ka nei e," a ti a. Zirtirte chu an hrilhhai hle. Isua’n an hnenah, "Mi tîrtu duhzâwng tih leh a hnathawh zawh hi ka chaw a ni," a ti (Ch. 34). He thu hi a va ril êm!
Samari khaw mi, amah pantute chuan Samari hmeichhe hnênah, "Tûnah zet chuan i thusawi avanga ring kan ni ta lo; keimahni ngeiin a thu kan hria a, hemi hi khawvel chhandamtu a ni ngei tih kan hre ta," an ti a (Ch. 41-42). Vantlang zinga tuitla tawh lo, mite hmuhsit leh endawng, Isua’n a rawngbâwl turin he hmeichhia hi a va hnualsuat lo êm (mite rilru nen lam hre vektu ni ta chu)! Samari hmeichhe tlâwm tak hmang hian Juda-te nena an inkar pindan bang chu sawi ṭhiah a ni dawn ta. Chutichuan, Chanchin Ṭha chu Samari ram khaw tinah te, khawvel hmun tinahte hril darh a ni ṭan ta.
Synoptic gospel ziaktute erawh chuan Samari hmeichhe chanchin hi an ziak ve lo. Khawchhak kohhran (Eastern Orthodox, Grik, Catholic, adt.)-te chuan Samari hmeichhia hi a Grik hming, 'Photini/Photina' an pe a; Isua zirtirte tlukah an ngai. A hming awmzia chu, êng emaw, tihên emaw (luminoust enlightened one) tih a ni. Heng kohhrante hian 'St. Photini, The Great Martyr' tiin an puang (venerate). Samari hmeichhia hi a hring a hrâna Isua bêl chiangtu a ni a; Johannie community zingah pawh thuhriltu langsâr, Chanchin Ṭha hriltu ropui a nihzia an sawi. He hmeichhe tlâwm tak, St.Photini hi Rome emperor Nero-a tihduhdahna tuar lova martar-a thi a nih avangin tlai khawhnuah kum tinin February 20/26 hian Grik, Roman Catholic, Orthodox leh Episcopal Kohhran, USA, adt. chuan amah hriatrengna (commemorate) hun an hmang ṭhin.
Kum 400-1400 chhung hian Photini hi Grik sermon sawi hlawh hlawh reng a ni a, chuvangin, 'Apostle and Evangelist' tia koh/vuah a ni. Chawimawina sang, 'Place of honour' pawh a dawng hial. Samari hmeichhia rawngbâwlna hetiang hian tehkhin theih tak a ni. Tuipuiah lung vawm thla ta ila, chu lung chuan tuipui zau tak, vaukam thleng thlengin a tichê ang hian Chanchin Ṭha chî chu khawvêl ram tinah thehdarh a ni ta. Khawchhak kohhran hrang hrang mihring vaibelchhe têl zingah Chanchin Ṭha theh darh a ni ta (Tirh. 1:8; 8:4; Jn. 4:5-42).
III. PHOTNI (SAMARITAN WOMAN AT THE WELL) MARTAR DAN
Photini leh a fate: Ani hian fapa pahnih Victor leh Ioses a nei a. A laizâwn pangate chu: Antole, Photi, Photida, Paraskere, Kyriake leh Martyre Sebastian an ni. Lalpa chuan Victora hnenah, i hming chu Photinos tih a ni tawh ang. Nangmah kaltlangin mi tam tak thinlung chu tihên a ni ang a, mi tinin min ring tawh ang. Kristiante chu intichak ter leh St. Sebastian pawh intihuaisen turin a fuih a. A tâwp thlenga tuar turin a hriattir a ni. Photini hian a laizâwn 5 leh fapa 2 te hruaiin North Africa khawpui Carthage leh a chhehvêlah Chanchin Ṭha an hril darh chiam a. Photini leh a team-te rawngbâwlna avang hian hmun hrang hrangah mi tam tak Kristianah an inleh phah. Hetih mek lai hian Rome emperor Nero-a chuan Kristiante a tihduhdah a, a suasam chiam a; ram tin, hmun tinah a hluar tih Photini hian a lo hria a. Tichuan, Photini chuan a mang lamah Isua inlâr a hmu a, chu veleh amah zuitu, ringthar rual mi eng emaw zatte nen lawngin Carthage chhuahsanin Rome khawpui lam an pan a. An tum ber chu Rome Emperor hmaa Krista an rinzia puan a, Nero-a Kristiana siam a ni.
IV. ROME EMPEROR 5-NA NEROA TIHDUHDAHNA
Photini leh a chhungte chuan Rome khawpui an thleng ta. An thlen hnu chuan Emperor Nero-a chuan Photini group-te a ko a, "Photini eng nge i duh?" a ti a. Photini chuan, "Isua Chanchin Ṭha hril tur leh Krista ringtua siam che kan tum," a ti a. A tirah Neroa chuan Photini chu a vau nghal mai lo, an hmingte a zâwt hmasa tê tê a. Chutah Neroa chuan, "Nazareth Isua tana thih in ngam em?" a ti a. Photini group-te chuan, "Isua’n min hmangaih êm avangin a hmingin lâwm takin kan thi ang," an ti. Saint-te tum ruhzia hriain Neroa chuan tawktarh a siam tê tê phawt a. Photini leh a laizâwn 5-te chu rangkachak lalṭhutthlêngah a ṭhuttir a, golden table-ah thil hlu, pindan rangkachaka khat, lunghlu, puan man to fê fê a entir a. St. Photini chu 'Kristiante rinna' a sawichhiat chuan chung thil hlu leh hausaknate chu an neih vek tur thu hriattir an ni a; mahse, an hnar fithla vek. Remchang hmasa chuhin Photini hian Neroa fanu, Domina thinlungah Chanchin Ṭha chi a lo tuh ru hman zauh a ni ngei ang; Neroa rin loh takin Domina chuan Isua hming lamin Photini chu chibai a bûk ta zawk. Photini pawh a lawm a, an inpawm a, an infâwp ta a ni. Domina leh chhiahhlawh 100-te nen Kristianah an inlet ta vek a nih chu.
Domina chu hming thar 'Anthosa' pek niin baptisma a chang zui a. A thupekin rangkachak leh thil hlu zawng zawngte chu Rome mi retheite an sem ta vek a ni. Neroa thinur chuan a fanu Domina chu Kristiana a inleh avangin a ṭhiante nen mei alhah ni sarih chhung a khung a, a khâr hnan hmiah a; kawngka an han hawn chuan mei sâ chuan tute mah a tina lo. Tûr intir tura tih an ni leh a. Photini, in hmasa tura tih chu ani chuan, "Aw lalber, he tûr hi ka in hmasa ang a, Isua leh Pathian thiltihtheihna in hmu dâwn nia," a ti a. A hnuah mi dangte pawh chuan tûr chu an in ta vek a. Tuteah mah nâ an awm lo. Photini leh a chhungte chu Rome tân inah khung an ni leh a. Chulai hmunah chuan Pathian thlarau hnathawh nasa tak thlengin, Rom mi tam takte lung inah an kal khâwm a, Kristianah an inlet ta vek a; baptisma pawh an chang zui vek a ni.
V. NERO-A CHIN TÂWK NEI LOVIN A SUAL
A thupêkin St. Sebastian, Photinos leh Ioses te chu an mit a tihdelsak vek a, tân inah kum thum chhûng a khung a. Kum thum a ral chuan chhiahhlawh a tir a. A report chuan, "Chung mi tângte chu an mit a pangngai leh vek a ni," tih a ni. Mi thianghlimte chuan Chanchin Ṭha an hril darh ta chiam zawk a, mi tam tak an pung khâwm a. Tân in chhung thim tak chu a êng ta phût a, rimtuiin a khat a; Pathian chawimawina hmun a lo ni ta. Pathian chu fakin awm rawh se.
Hremna dang: Mi thianghlimte chu khenbeh an ni a, an taksa saruak chu hruihruala vuak a ni. Ni 4 hnuah khenbehte chu Lalpa vantirhkohvin a tidam leh vek. Krista ringtutea siam ni vekin baptisma an chang zui vek bawk. Nero a la lungawi lo ta cheu! St. Photini taksa vun chu hleh ral a ni a, tuichhunchhuahah vekah a theh lût leh. Sebastian, Photinos, Ioses te chu an kête an tan bung a, ui vawm nan an hmang a, chu bâkah, an vun an lip vek bawk.
St. Photini laizâwnte tuarna: Hnute hleh ral, vun hleh bawk. Neroa thupêkin mipa la damte chu an lu an tan vek. St. Photini chu tuichhunchhuah aṭangin an la chhuak a, tân inah ni 20 chhung an khung leh a. Tân hun a ral chuan St. Photini chu Neroa hnunah an hruai a; Neroa chuan Photini chu a Lalpa phatsan a, milem pathian hmaa inpe turin thu a pe a. Photini erawh a diau lo nasa! Neroa hmaiah tak chil a chhâk khum a, ânchhia a lawh zui. "Nang tu mah zahpahna nei lo, mitdel, ngawlvei hmaah ka Lalpa sawichhe theiin mi ring a maw? Nang mitdel ve bawk milem hmaah thilpek ka hlan lul lo vang," a ti zui hrep ngam! A va huaisen êm!
A thu zawng zawng a ngaihthlâk hnu chuan Neroa chuan Samari hmeichhia chu tuichhunchhuahah bawk a paih lût leh ta. Isua pawhin a rawngbâwl lai khan hetiangin a sawi tawh bawk kha: "Sihalte’n kua an nei a; chunglêng savate pawhin bû an nei a, Mihring Fapa erawh chuan a lu nghahna a nei lo," (Mt. 8:20; Lk. 9:58). Zan khat chu Photini hnenah Pathian a inlâr a, ṭum thum kraws chhinchhiahna zel angin a hmu a; a hmuh veleh a thinlung chu lâwmin a khat a. Pathian chawimawi leh fak chung zelin tuichhunchhuah thûk takah amah hmangaih êm êmtu Messia Krista kutah a thlarau a thlah ta a ni. Tunah Holy Martyr, Photini lu chu Gricario, Monastery, Mount Athose-ah vawn ṭhat a ni.
Kan Pathian thu chuan, "A mi thianghlimte thihna chu hlu tak a ni," a ti (Sam 116:15). Lal Isua’n, "Thih thlengin rinawmin lo awm rawh; tichuan, nunna lallukhum ka pe ang che," a ti (Thup. 2:10). Samari hmeichhia pawhin Messia hniakhnung zuiin, a kraws kawng bumboh tak chu hrehawm tinrêng tuara martara thiin, thlamuang takin a zawh tluan chhuak ve ta a ni. Lalpa ropui ber rawh se. Amen.
- Lalthansanga,
Bawngkawn Chhimveng