Written by
- Rinsanga

Mizoram ei ral metu ngaihdante vei a hun

Khawvel awm tirh aṭanga lo awm tawh ngaihdante hi mihringte min kaihruaitu ber an ni ṭhin a. Ngaihdan inang lo tak takte avangin ram leh mihringte pawhin hmasawnna kan nei ṭhin. Chung ngaihdan lo awm tawhte chu a inṭhian zel a, a hmasawn zawng te, a hnungtawlh zawngte leh, a dik vak lo zawngtea a inher danglam chang pawh an awm ṭhin. Socrates, Plato leh Aristotle hunte an liam a, anni hnuah pawh heng – Karl Marx, John Locke, Antoine Destutt de Tracy, Edmund Burke, Antonio Gramsci, Adam Smith, Gandhi, Martin Luther-a te ngaihdante bakah, tunlai lehzualah pawh anni aṭanga zi chhuak zel, left leh right, communism leh democracy te, socialism leh corporatism lam hawi ngaihdante hian khawvel hi a tuam hlup hlup reng a. Ram leh ram indona, tualchhung buaina leh helna hrang hrang pawh heng ngaihdante hian a hring nasa hle.

Mizoramah ngei pawh heng ngaihdan hrang hrangte hi a mikhual ta lo hle a, a bikin duh fîr leh conservative em em ṭhin aṭangin thiangzau leh pawm awlsam ta viau, duh maksak sawt ta deuh kan ni chho mek a nih hi.

Pathian thu lam

Mizorama Bible zirna college pakhata principal ṭhin chuan Isua/Pathian hi mipa anga sawi a duh lo a, ‘Our Father’ tih pawh hi a sawitir duh loin, a thlak danglam an ti a. A feminist ideology avangin Pathian pawh mipa ni loin, hmeichhia ang hial ten a chhuah a ni, ti tein an sawi. Ram hrang hrang mythologies te nen la kawpin, creator, Mizote pawhin ‘khuanu’ kan tihte pawh female an ni zel a, Pathian pawh mipa anga sawi hi a dik loin a ring e, an tih chu!

Chutiang ngaihdan maksak tak, tam tak tana pawm ve mai awl takte chu an kohhran Bible zirna hmunah a kalpui tih hria se, a kohhran mipuite’n engtin tak ngai ang maw? A hria lah chu an kohhran member zawng zawng aṭanga zaa 10 pawh an tling awm si lo. Chung ngaihdan chuan an future pastor-te a lo hrual vek tawh chu a ni si a le! Feminism hi a lo chhuah chhan leh a pawimawhna bak piah lama a dik a dawk thlu loa lek a nih hi chuan a lo va hlauhawm thei ta em. Mizorama tuai leh anpui kawp pung lutuk te, sual langsar kan ngah sâwtzia hi kan Pathian thu pawm kalsual nghawng a ni.

Mizoram aṭanga Bangalore leh khawpui danga zirna sang bêla kalte hi left ideology-in a chhum hmin university lamah an master te, doctoral degree te an zir fo a; chungah chuan an va inchhum hmin ṭha thei hle bawk a ni awm e. Chutianga kalte chuan a tlangpuiin Pathian khawngaihna ‘Grace’ an chawi vâwng vak phawt ang a, Pathian chu mi rethei lam àwn, ‘Mi retheite Pathian a ni,’ tih an pawm tlur mai a, mi hausa ṭan hauh lo ang deuhthawin an chhuah ang.

Chu bakah, liberal theology tih duh loin, liberation theology an rawn tuipui chho em em ang a, Isua’n midum ho a hmangaih dan te, Dalit ho a hmangaih dan te, mi tê leh hnuaihnung ber berte a duhsak bik dan theology changchawiin Pathian thu pawimawh chhandamna erawh an hlat a; a tepên social gospel leh liberation theology an tihah chuan an tui em em zel. Chung chuan a hnuah mipuite fuihpawrhna angreng a siam duh khawp mai a, society-a kalphung ṭha tak kan lo neih sate–entir nan, mipa leh hmeichhia te (division of labor) hna thawh tur insemzai ṭha sa em em Mizo khawtlangah pawh kan neih ang, entir nan, hmeichhiain ei an rel a, mipain lo lamah ei an zawng a, hmeichhiain tui an chawi a, mipain lo an vât a, hmeichhiain thlai chi an thlak a, mipain mang an khawh a. Chutianga kan kalpui, hnuaihnung bik awm hran lo, mahse, insemzai ṭha si kalphung chu hnawk an ti a. Feminism changchawiin mipa tih ang tih ve a, hmeichhe tih ṭhinte hnualsuatin, dinhmun hniam hnaa ngai an awm ta tlat a. An hna ropui ber fate enkawl leh mipate tih ve theih loh hnute hmanga châwm te, thla 9 ngawt paite hi a ropui bik nen, an nihna leh an hnaa lawm lohna ideology chhia chuan a pe a, mipate thîkna leh khâkna a tuh a, chhungkua leh nun a tibuai ta ṭhin a ni. A bikin Marxism hi chu a root hi atheism a ni a, Pathian duh lem lo ideology a nih avangin a hlauhawm hle.

A tuipuite hi

A tlangpuiin college zirlai leh master zir ṭantir hi left-ah an tui duh khawp mai. Kan ṭhianpa sawi angina, left chu kan la mature hmain kan ni a, kan puitling a, khawvel kan hre chiang a, kan kalsan mai zel, a ti. Chutiang deuh chu a ni. JNU hi India rama leftist bu pui a ni a, mahse, an kal lai bakah chuan an left rei peih lo. System-in a ei ral lam a ni lo, khawvel kalphung dik tak te, applicable leh feasible zawk an hre chiang a, mumang rama awm reng kha ṭul an ti lo mai zawk a ni.

Chuvang chuan, i naupan laia khatiang ngaihdan i nei kha kan dem lo che a; a ṭha e, a hun lai a ni. Mahse, ziak vak vakin au vak vak suh. Chi bûr khat pawh i chhungte’n i kutah an la dah lo, i kuta chhungkua a tlak ve hunah zet zawng leftist tih vel kha chuan i ngaihtuahna a luah hman bik kher lo ang. I la hmanin, i la thawveng ve rih a nih kha.

Sorkar hna thawk, nun nuam sa angreng ho hi an left leh duh bawk. A chhan chu competition em em ngai loin hlawh an la reng a, an thawk ṭha emaw, thawk chhia emaw a danglam lo. An hlawh a kiam loh avangin khawvelah hah leh rim takin nun an hmang lo a, an eikhawp an thar awlsam avangin hun awl leh hetiang thil awlsam lam support-na an ngah a, an left tam leh angreng. Chutiang ni ve lo, mahni kut zâla hna thawk a, sorkar ring loa chhungkaw châwm tumteah hian leftism vel hian hmun a chang lianin a rinawm loh leh bawk.

Khawtlang a nghawng

Khawtlangah nasa takin a lut mek a, kan social activist inchhiar zau lem lo, lâr duh ve bawk site an fuih pawrh a. An inlak chhiar zauna leh an inlak thiamna hmangin tu tute emaw an dâwi ve mai zel a. Chung chuan sorkar laka helna ni awm tak tak revolution movement ang chi support-na thangah a hruai lut a. Mizo khawtlanga dan chhe ber chi, a huhoa thil nawr thluk leh cancel culture te an rawn keng lut a. Gen Z tih vel fuih pawrh chung zelin society an ei ral mek a ni.

Tun hnaia kan social activist intite hmalakna hi Mizo mipui tam zawkin kan support mang hauh lo hlauh zawk a. Hman ni deuha ATM bomb-tu thlavang hauh tlat te, violence support tlat, mirethei rahbeh leh hnuaichhiah kan ni tih changchawia pawi khawihtu hum duh tlatna te ang chi kha left ideology hlauhawmna a ni. Chu chu history-ah a takin hmuh tur kan nei. Karl Marx-a ngaihdan a thawh tak tak lohzia te, Stalin te, Lenin te, Hitler te chenin, khawvel history-ah an thil tih rapthlak tak tak kan hmu reng si a. Communist ideology chhiatzia hi sawi ngai loin a chiang reng a ni.

A ṭhat lohna a chiang vek tawh

Chutianga chiang lutuka history-a a hlauhawmzia kan hmuh bakah, sorkar inrelbawlnaah awmzia a nei tak tak lo a ni tih lanna chu Israel ramah apply ṭhin a ni a, a hnuah capitalism-ah an inlet a, hma an sawn chauh a ni. Russia hi communist ram tih ni mah se, an economy hi ‘hybrid model’ a ni a, ‘state capitalism’ emaw ‘coercive statism’ tiin an sawi ṭhin. ‘Private ownership’ niin, state control strategy tho apply-in an chawhpawlh thiam a, chuvanga hausa chho an ni. Socialist hlang nih an duh tawh teuh lo.

China pawh khi communist ram niin sawi reng mah se, an economy erawh 1970 chho aṭang tawhin tunlaina hmanga kaihhruai a ni a; ‘Three tier enterprise system’ an tih hmangin hybrid local leh foreign investor-te zalen taka chêttirin, private enterprise an chawi kâng a, chu vanga hausa chho an ni. Maoism aṭangin hmasawn dâwrhin macro control policy kalpui chungin an capitalist chho hle reng a nih khi.

Keini India pawh 20th century-ah, leftism a rawn lâr a. Untested a nih avangin India-a kan founding father-te pawhin 1947 vel chuan an lo àwn a; India kan retheih rei phah. Chutihrualin, wealth distribution ngaih pawimawhna chi angin India mite rilruah an tuh ṭha ve tho a; ṭhatna chin a awm. Reservation leh welfare states policies. Amaherawhchu, India heti khawpa kan retheih reina hi leftism hi a ni a; a pawi hle. Chuvang chuan 1991 khan insiamremna rûnpui ‘Economic liberalization’ a kalpui a, License Raj titawpin, India ram chu market driven economy a lo ni chho ta a ni.

LPG policy heng – Liberalization, Privatization leh Globalization te chu thupui lian tak niin, Foreign Investment te, International Monetary Fund (IMF) aṭanga ṭanpuina dil te, financial reform kalpui a ni a; private bank-te an hawng chho nasa hle a nih kha. Chuvang chiah chuan India chu khawvela economy ṭhang duang ber pahnihna a rawn ni chho a, GDP ṭhanna pawh 1991-a dollar billion 266 ni kha, 2018-ah chuan dollar trillion 2.3-ah a kai dawrh a ni. Duhthusam vek chuan kan la awm lo a, kan hausak dan pawh a rual vek kher rih lo. Mahse, 1991 hmaa India kha chu a chhe tak zet a, 1991 hnua India hi tu pawhin kan thlang zawk ngei ang.

Zawhna awlsam tê, “South Korea-ah nge North Korea-ah i awm duh?” tih te, “America-ah nge Russia-ah hna i zawn duh?” tih te hian a hlawhtling zawk chu a sawi chiang viau. History hian a proof hneh viau mek lai hian, naupang leh la hre thui lo zawkteah a ngai tê bawkin communist leh left ideology sawi mawina a lo inṭan leh ṭhin hi a buaithlak ngawt mai. West Bengal, hmâna India ram ropui lai bera hma a sawn ve loh chhan kha Communist ho rorel rei vang vek a ni.

American founding father te, American Declaration of Independence ziaktu te, miril, tun thlenga khawvelin an thuziah kan la zawm leh UK-a Magna Carta tichhuaktu leh a lo pian hun laia mi te, a hnu deuha enlightenment thinker-te leh philosopher te, vawiina kan nunphung rawn thlentu thinker ropuiho te, etc, khawvela scientific enquiry tichhuak a, civil right ngai pawimawh, modern democracy piantirtute leftism âwn an awm ngai lo. Tunah phei chuan time tested a ni tawh. Leftism pawm bur chu tlemin global politics 1980s hnu lam an chhiar zau lo deuh a ni mai thei.

Chu bakah, Mizo zinga influencer ve deuh reuh, IG leh FB vela follower ngahte hian zak map loin Hitler an chawi vâwng ngam a. Communist hla leh an symbol te story leh post velah te an han theh darh kual a. an thlalak nen tea la kawpin an han tarlang duh hi, anni tluk zeta hre lote lakah lang cool-in fin hmel mah se, a hre zawk leh dai zau zawkte tan chuan nuihzatthlak a tling ve ngeiin ka ring.

Socialist ideology avangin reservation te, minority duhsakna dan eng eng emaw lo awm hi a ṭha ve lutuk ang. Mahse, ram leh hnam khai chhuah nan minority politics emaw, regional politics emaw chawi vâwng reng hi awmzia a awm lo tih Mizote ngei pawhin kan hria. Lawngtlai hian Lai politics tuipui tlat se, Siaha hian Mara bak nih duh lo zel se, kan Mizoram politics a chîrî zel ang hi a ni ber e. The dark side of leftism kha 1980s hnu lam hian a in manifest nasa a. Tuna woke culture phei chu, a langa violent si loin, culture an invade nasa a. Soft cultural revolution a rawn piantir a, woke culture leh cancel culture hian min ei khaw lo nasa mek zel bawk. A nuance read thiam tan chuan, a intellectual depth awm lohzia hi a lang chiang viauin ka hria.

Chuvangin, hawh u, society kalphung leh culture ei chhe thei ngaih dan eng eng emaw hi inlak fin leh changkan tum hian i bawh huam tawh lo teh ang u. Chutiang sawi ṭhinte lah hi Karl Marx-a lehkhabu chhiar chhuak an vâng duh viau zel lehnghal a. Kan nula tlangval, ṭhangthar lo awm zel turte history-a a ṭha lo tawh sa reng khûkpui reng hi a GenZ changkang lo chi style em a, simin, a ṭha sa, ram leh hnam hmasawnna kawng hi i kalpui zawk ang u hmiang. 

- Rinsanga