Written by
- Joel Lalbiakkima

AI AI… KEI KA HLAU, KA TLANCHHIA


April ni 27, 2026 zing karah Mizoram sorkara GAD department thuchhuak ni âwm tak chu vantlang râlbiak (social media) lamah a darh chuai chuai a; ruah sur vanga sikul chawlh tur thu a nih vang te pawh a ni mahna, mi ngaihven a hlawh hle. Theh darh a nih hnu rei lo teah thuthang dik lo a nih thu kan hre zui a, a titu chu Police-in an man tih kan hre zui bawk.

Vanglaini chanchinbu May 6 chhuakah Mizorama music producer-te’n an phalna lova an hla siamte AI hmanga lo khawih danglam (mi dang saktir) ṭhin an awm avanga hma lak an tum thu kan hmu a. Tunlai thiamna hian eng buaina nge min thlen dawn tih hi ngun taka ngaihtuah ngai a ni ta. Thuthang dik lo theh darh vangin harsatna kan tawk fo tawh a, AI khawvelah hian thil a awlsam tak avangin a hluar sawt dawn niin a lang; kan fimkhur tlan a ṭul hle.

Vantlang râlbiak – malsawmna nge ânchhia?

Vantlang râlbiak kan hmang uar telh telh a, heng kaltlanga sum deh chhuah theih a nih hnu phei hi chuan kan phu deuh suau suau niin a lang. Chanchin inhriat tawn nana kan hman ṭhin–YouTube, Facebook leh Instagram te chu sum-chang-thlai ṭha tak an ni tawh a, hausakpui fe fe pawh an awm ta. Tunlai thiamna ṭhang chak tak, Artificial Intelligence (AI)-in awlsamna a rawn belhchhah hnu phei chuan chhiar leh thlir sen loh thil hrang hrangin min tuam a, a tak (real) nge siam chawp (reel) pawh hre hrang hlei thei lovin kan phu luih luih mai a ni. Hmuh hmasak apiang WhatsApp group hrang hrangah kan vawm kai zung zung a, a hnuah thupha chawiin kan hmanhlel leh fo. Kan hnuk no kai tho thei chi a nih phei chuan dik leh dik lo kan thliar hman tawh lo va, nutling patling pawh kar lovah kan khap hnám fap fap tawh mai ṭhin a ni. AI video ṭahpui tawh zawng bân phar tur ti ila, kan phar fur mai thei.

Mi dang ta ringa YouTube channel siam tâwk lah bo lo. Thu leh hla lama kan kûngpui pakhat, Vanglaini chanchinbu columnist Pu PL Liandinga pawhin a lehkhabu lehlin Sherlock Holmes chu a phalna lova YouTube lama lo chhiar ṭhin an awm avangin tun hnaiah thubuai a theh lut tih kan hre awm e. Hla phuah thiam, rimawi tum thiam, lehkhabu ziaktu leh talent bik nei zingah ‘khâr chhâwn’ vanga buaina tawk, mipui vantlangin kan hriatpui lem loh mi ṭhahnem tak an awm a, kan rin aia nasain a la puak chhuak mai thei. Thâ leh tui, thluak leh sum leh pai senga an siam chhuahte chu an phalna lova lo khâr chhawng ṭhin an awm avangin kan mi bikte’n harsatna an tawk mek a ni. Hetianga a neitute remtihna lova khar chhawng ṭhinte hian mi kuta sa hrang hmangin an sahmîm tihpuar an tum a; tunlai ṭawng takin, content nei si lovin mi content an ru chhawng a, a neitute’n an ngen lawm lawm chung pawha nâwt reh duh hauh lo an kat nuk mai ni âwm tak a ni.

‘Fiamthu Huang’ neitu Pu Mapuia hian, “Comedian Search video thar kan dah chhuah tukah hian channel 30-40 velin an khar chhawng hman,” tiin seminar pakhatah a sawi a. Ziaktu pakhat chuan, “Ka article pakhat hi min dil miah lovin Radio-ah an lo han chhiar a, a zia lo tak tak a ni,” tiin a sawi zui ve bawk. A zia lo, zia lo tak a ni. Kan Bible-in, “Ru suh” (Exodus 20:15) a tih hi heng hun atante hian hmang ngam ila a va tha dawn em! Tu tih dan takah emaw, content i nei ngang lo va, tih ve ṭâlh i duh a nih si chuan chaw ei lai video te dah ve mai la.

A neitu remtihna lova thil khar chhawn hi dan hnuaiah hrem theih a ni a, kan in report rih loh vanga hremna pumpelh mai mai rih kan ni ang tih a hlauhawm; i fimkhur tlang ang u. Tun hma deuh khan Mizo film pût ru a hluar ṭhin a, Cyber Crime Police Station-in thubuai 4/5 vel an ziah luh hnu hian a ziaawm ta niin a lang. Thubuai ziah luh hnu chauha ziaawm kan tum chuan kan tlai palh ang tih a hlauhawm. Khawdur nghah chhuah kher a ṭul lo, ni sat laia harh chhuah mai hi a finthlak ngai e.

AI AI… Kei ka hlau

AI kan hman thiam hnu hian khar chhawn buaina lakah kan fimkhur zual a ṭul niin a lang. AI hmangin tu emaw hi kan duh duh kan sawitir thei a, an ṭhu hle hle lai pawh kan lâmtir chiam thei. Mizo hla mawi tak hi sap pachal kan saktir vawng vawng thei tawh a, Lailapur pavalai zaipawl ni âwm takte pawhin ‘Kar a hla D bawihte’ an ti puam ṭâlh ṭâlh thei tawh a ni. Mahse, ngaihtuah ngai a awm. Hla phuahtute’n hetianga an hla hman hi an remti ang em? A thlûk siamtu a lungawi ang em? Music producer-te’n an en liam thei ang em? Copyright dan hnuaiah min khing se kan him zo ang em?

A tir lama kan tarlan tak, Mizorama music producer-te buaina ang hi khawvel huapa music producer lar tak takte pawhin an tâwk nasa a, AI company-te laka thubuai ziak lut sawi tur an awm nual tawh a ni. Thil thar ngaihtuah chhuaktute (artist/innovator) lamah dan hi a ṭang tlat a, an thil siam chhuah chunga neitu an nihna hi a venhimsak tih kan hriat reng a pawimawh hle.

Khawl biak theih, chatbot kan tih mai (ChatGPT, Gemini, Meta AI, etc.) te pawh hi hman dan tâwk kan zir a ṭul hle niin a lang. Mi ṭhenkhat chuan kan hriat duh lai kan zawt a, AI khawlin a sawi ang ang hi Luka ziak tluk deuh thawa ngaiin kan pawm zung zung mai ṭhin. AI khawlte hian chhanna hrang hrang min pe thei tih chu kan hre ṭheuh ang a, chung chhanna min pekte chu a dik zîktluak vek lo tih kan hriat tel a ṭul. AI khawl siamtu chu mihring tho an ni a, an khawl siam chu eng ang taka thawk turin nge an duan tih kan hre kîlh kêlh lo. Mi dang hrilh chhawn atan phei chuan hmang zung zung lo ila a finthlak ang. AI khawl hrang hrangin min chiahpiahna khawvelah hian, nun dan mawi leh hriatna dik nei turin Bible leh lehkhabu ṭha dang chhiar kan uar deuh deuh a ngai a ni.

US-a San Franciso state court-ah kum 2025 April 11-a mahni intihlum, kum 16 mi Adam Raine-a nu leh pa chuan a intihlumnaa mawhphurtuah ChatGPT puhin, a siamtu OpenAI leh CEO Sam Altman khinna an theh lût. Adam Raine-a nu leh pa chuan an fapa hian ChatGPT-ah thla eng emaw zat mahni intihhlum dân chungchangte zawtin, tih dan tur a lo hrilh zel niin an sawi. Intihhlum dawna lehkha hnutchhiah dah tur pawh a duansak vek tih an tarlang nghe nghe. Tunlai thiamna hi ṭangkai takin kan hmang ve zel tur a ni a, chintâwk kan hriat erawh a tul. AI hi rinrâwlah ni lovin, min puitu atan kan hmang thiam tur a ni.

Thiamna chhuak thar ṭangkai taka kan hman mek karah hian, AI AI… kei ka hlau, ka tlanchhia… kan tih a ṭul châng a awm ve fo a nia.

Siksihling bâwm bâwm,

A hnuaiah Artist a awm,

A chungah Copyright a awm;

AI AI… Kei ka hlau, ka tlanchhia,

Phirr…


- Joel Lalbiakkima