Thingpui no khat zinkawng
Ni khatah hian khawvel puma mi zaa sawmruk (60%) chuang zetin thingpui no khat tal kan in ṭhin niin International Tea Committee chuan an chhut.
Thingpui no khat hian thil tam tak a entir thei a – hawihhawmna te, duhsakna te leh inthlakhlelhna te a pho lang thei a, hun a pawt sei thei a, hun a pawt tawi thei bawk. Kan in liam mai mai ṭhin thingpui no khat hi khawi aṭanga lo kal nge? Zin kawng thui tak a nei ve ngeiin ka ring a, a zavaia chhui rual chu a ni lo ang. Amaherawhchu, a zin kawnga mellung langsar zual chhete erawh i chhui let ve ang hmiang.
Thingpui in ṭan a nihna hi chiang taka sawi fak theih a ni lo va, chutihrualin, mi tam zawk chuan kum 2737 BC khan China-ah an in ṭan niin an ring. China lal Shen Nong-a tuilum in turah thingpui kung aṭang thingpui hnah chu a tla lut palh niin an sawi a, tichuan, tihpalh thilthu liau liauin thingpui in nachang an hre ta nia sawi pawl an awm. Tichuan, thingpui hi Japan-ah kalin, Europe ramah te a lut ta zel niin chhuimite chuan an sawi a ni.
Kan ram India-ah erawh a rawn lut tlai deuh; kum 1820 chho khan min awptu British (East India Company)-te’n Assam-ah an chíng ṭan ve ta chauh a. Zalenna sual a nih lai te khan Gandhi phei chuan thingpui kha British ho sumdawnnaah puhin, in lo turin mipuite a fuih hial a. Mahse, zalenna sual chhuah a nih hnuah erawh ‘inpumkhatna’ entirtu ni turin thingpui chuan India mipuite nunah bu a rawn khuar ta a ni. A lo luh hun hi tlai deuhin, a zin kawng chu chhuk chho deuh mah se, thingpui hian pawimawh lam a pan zel a; tunah chuan khawvela thingpui siam chhuak hnem ber zingah India hi kan lo tel ta reng mai.
Ram dangte nena inlaichinna leh sumdawn tawnnaah min pui a; Russia, USA, Germany leh ram 20 chuang hnenah India hian thingpui a thawn chhuak a. Hemi thei tur hian state hrang hrangte’n hma an la nasa em em a; ram chhunga siam chhuah lam changchawitute zingah chuan Assam, West Bengal (Darjeeling), Tamil Nadu leh Kerela te hi an tel. Ram mipuite zingah pawh thingpui chîn leh hralh eizawnna atana hmang mi vaibelchhe khat chuang fe an lo awm ta dêr mai a, hei hian thingpui inzar pharh chakzia a tilang chiang hle awm e.
Mizoram bikah hian Ngopa, Biate leh khaw hran hranah thingpui hi chîn a ni ve a, Small Tea Grower Society pawh din a lo ni tawh. Mizoram University-ina Virthli a buatsaihah te pawh khan Mizo kutchhuak thingpui chi hrang hrang, Bawlpu aṭanga Sip-i-sial Tea (by Ethnoblend) te thlengin hmuh tur a awm ta. A tui ti tan a tui lah tak a, a ṭha ti tan lah a hriselna sawi sen loh a awm bawk. Zirmite’n vitamin A, B, C, E leh K te mai bakah iron, manganese leh zinc te pawh a pai tel tih an hmu miau alawm.
Hmâna in nachang pawh kan hriat loh kha tun hunah chuan Mizote ni tin nunphungah a bet tlat tawh ti ila ka sawi sual awm lo ve. Zaimi leh zirtirtute tan hrawk tidamtu, nuho leh ṭhianho tan titi tikaltu, ziakmi leh lunglengmi tan dawn tithuitu. Thingpui no khat – a sen hâng, a paw thlum – kan nunah a bet tlat a. Hlim ni leh nuih lai ni, lungngaih ni leh ṭah ni-ah te pawh thingpui no khat chuan Mizote chu mi zui ta zel a nih hi.
A tlip nan, thingpui hmuh chhuahnaah khan let leh vang vang ta ila, kum 2737 BC China-ah khan. Kha hnahthel kha a tlak dawn khan a mangang viau mai thei a, tui sá a sîk rual khan a nun chu engmah lovah a thâmral dawnin a hre hial mai thei a ni. Mahse, rimtui takah lo changin, rah duhawm tak a lo chhuah phah ta daih a nih kha.
Keini pawh hi hnahthel ang kha kan ni fo va, kan mangang fo va, kan tlak lohna turah tlain kan inhre fo ṭhin. Mahse, kan hriatthiam phak bak leh thlir thiam phak baka Remruatsaktu kan nei a; kan tawrhna phenah malsawmna kan tan a ruat sa diam tawh a ni.
Hawh teh u, vawiin chu thingpui no khat i dawm ṭheuh teh ang u.
- Nick Lalrinmawia