Written by
- Laiu Fachhai

MIZO ṬAWNG


Mizo ṭawng thiam lo ber leh pai em emtu, he article ziaktu tehlulin Mizo ṭawng chanchin a han ziak ve khanglang chu, heltu an awm leh ngei ang. Nimahsela a pawi lo. Mizoram state official ṭawng a ni a, chuvangin sawi thei tur dinhmunah a ding ve e (English pawh state official ṭawng tho a ni).

Hmanlaia Lusei ṭawng kan tih ṭhin, tuna Mizo ṭawng tia hriat leh koh ni tawh ṭawng hi, Pathianin mal a sawm leh a hman mek ṭawng a nihna leh a lanna pakhat chu, thiam a awl a, hmang theitute an pung zel hi a ni. He article ziaktu pawh hi classroom-a Mizo ṭawng zir ngai lo a ni a, mahse Mizo ṭawng hmangin thu a sawi thei a, a ziak ve thei a ni, a ṭawng pai dan leh ziah dan dik lo awm ṭhin te chu thuhran ni sela. Tin, pianpui ṭawnga Mizo ṭawng hmangtute pawh an puitling tawh hle. Hmanah chuan Mara leh Paite, etc te Mizo ṭawng pai chu pianpuia Mizo ṭawng hmangtuten nuihza siam nan leh fiamthu thawhna atan an hmang ṭhin a, tunah chuan chutiang chu an ching tawh lo. He article ziaktu hi Aizawl Theological College-a a zirtir ve laiin, faculty meeting leh function-ah te Mizo ṭawnga thu a sawiin, ṭawng a pai hle tih chu amah pawhin a inhria. Chutichung pawh chuan a thawhpui professor-te tumahin ṭawng a pai chu an nui miah lo a, nuihza siamna’n leh fiamthu thawhna atan pawh an hmang ngai lo a ni.

Mizo ṭawng hi thu ziak leh hla phuahna atan a nalhin a mawi hle a, poem leh poetry (hla chham) phuahna atan pawh nalh leh mawi tak a ni. Zaikhawm (lengkhawm) hla phei hi chu, Mizo (Lusei) ṭawng hmangtute aṭanga lo chhuak, Lusei Mizo original a ni. Chuvangin Mizo ṭawng ngeia han zaikhawm chu, hla a tho ṭhain, lung kuai (feel) deuh bik riauna a nei tlat ṭhin. Mara, Lai, etc ten kan han copy ve pawhin Mizo zaikhawm genre tak tak a pawh pha tlat ṭhin lo.

Chutihrualin, Ralte leh Fanai ṭawngte Mizo ṭawngin a lem ral vek tawh ang hian, tunlai Mizoram chhunga ṭawng dangte, Mara, Lai, Hmar, Paite, etc ṭawngte pawh hi, Mizo ṭawng hian lem ral vek thei tur dinhmunah a din tir mek a. Hemi chungchangah hian ngaihdan leh pawm dan chi hnih a awm thei awm e. A pakhatna chu, Mizo nihna (identity) leh Mizo ṭawng hi zimtea pawm a, Lusei Mizo ṭawngin Mizoram chhunga ṭawng dangte a lemral vek tur chu pawi tih loh a, a ṭha lama thlirtu leh welcome-tute an ni. Mizo hnam leh ram ropui siam tur chuan ṭawng pakhat chauh neih a ṭul, titute an ni. He kalphung-in a tum chu hnam khat ṭawng khat (mono-ethnic and mono-lingua) ram leh hnam siam a ni a, unity in uniformity kalhmang a ni.

A pahnihna chu, Mizo ṭawng hi nihliap (umbrella) ang chauha hmang a, ṭawng dangte pawh humhalh a, seilen tir duh, thlir zau leh pawm zau thei tak te an ni. Ṭawng hlun leh ṭha Ralte leh Fanai ṭawngte mah a ral tawh nakalaia, Mizoram chhunga Mara, Lai, Hmar, Paite, etc ṭawng hlun leh ṭawng mawi te leh zel a a han ral ve tur chu a uiawm chauh ni lovin, thil ṭha ber a ni lo ang. Covertly-in (a lang loin) emaw, overtly-in (a lang a pauin) emaw, ṭawng dangte lem ral (assimilate) duhna a awm phei chuan, counter-productive (inpumkhat lohna) a nih theihna tur kawng te pawh a awm. Chuvangin he hnam bil ṭawngte hi humhalh a, tihseilen a ṭul. Mara, Lai, Hmar, Paite, etc te chuan anmahni ṭawng leh state official ṭawng, Mizo ṭawng an thiam kawp chuan a tawk e, tih ngaihdan neite an ni. He kalphungin thlen a tum chu hnam chi hrang hrang leh ṭawng chi hrang hrangte awmhona, nation of nations Zofate ram ropui leh hnam ropui din a ni a, unity in diversity kalhmang a ni.

A ṭawng hming hi, Mizo ṭawng tih ni lovin, Lusei (Lushai) ṭawng tia hriat leh koh ṭhin a nih ang khan kal chhunzawm ni ta selang chuan, hmanlaia Chin-Kuki an tih ṭhin, he lai vela Tlangmi hnam hrang hrangte hian Mizo nihna an pawm thei vekin a rinawm. Chutichuan Lusei Mizo, Mara Mizo, Lai Mizo, Paite Mizo, Hmar Mizo, etc kan ni hlawm ang a, kan lingua franca (official) ṭawng atan Lusei/Duhlian ṭawng kan hmang dawn a ni. Mahse tunah chuan chutiang chuan a kal thei tawh lo. Lusei hnam leh Lusei ṭawng chu official-in a awm tawh lo a, Mizo an ni tawh. Hnam dangte erawh chu an hming leh an ṭawngte a la nung rih a, an la hmang rih a ni. Lusei chu Mizo tia thlak a ni tawh a, chuvangin Mizote chuan Mizo chauh an ni a, hnam dangte erawh chu Mizo leh Mara, Mizo leh Lai, Mizo leh Paite, Mizo leh Hmar, etc tiin hnam hming pahnih an kawp a ngai ta a ni. Hei hian practical takin Mizo dik tak tih leh Zohnathlak dangte tih dinhmun a siam tlat ṭhin. Mizo tawng chu pianpui ṭawnga hmangtute leh Thanga/Thangi hming pu tute chu Mizo dik tak tia hriat an ni bik ṭhin. Siamṭhat leh theih a ni ang em? Political will a awm chuan, a tlai lutuk lo; siamṭhat theihna tur hun leh hmun a la awm. Nimahsela siamṭhat tumna political will erawh a awmin a lang lo. Chuvangin a nihna ang anga in-adjust zel hi kal dan tur chu a ni tawh mai awm e. Chutih rual chuan Mizo ṭawng hi pianpui ṭawnga hmang lotuten Mizo ni ve lo anga an insawi hian, Lusei an nih lohzia sawina a ni, tih hriatthiampui erawh a pawimawh hle.

A tawpah chuan, Sapṭawng (English) hi “Kan pianpui ṭawng (mother tongue) a ni e,” ti thei tur dinhmuna awm lo hnam tam takin an hmang ṭheuh ang hian, Mizo ṭawng pawh hi, Chin-Kuki hnam hrang hrangte chuan, “Kan pianpui ṭawng (mother tongue) a ni e,” an tih vek kher loh pawhin, zirna, rawngbawlna, sumdawnna, hnathawhna, Pathian fakna leh inbiak pawhna ṭawng atan an hmang hlawm mek a, an la hmang zel dawn a ni. Hei hi a ṭha (positive) zawngin thlir i tum ṭheuh ang u. Chutih rual chuan mahni hnam bil ṭawng (mother tongue) chu Pathian pek leh hriatpui ṭawng a ni tih pawma humhalh duhtute leh tihseilen duhtute pawh dem loin, hriatthiampui zawka zahsak tum ila, an tha tihthoin tihphûr zawk ang u.

Chûng hnuah chuan ka han en a; tin, ngai teh, mipui tam tak, tu ma chhiar sên loh, hnam tin zînga mi te, chi tin zînga mi te, mi tin zînga mi te, ṭawng tin zinga mi te puan vâr sina tûmkau kengin, lalṭhutphah hmaah leh Berâmno hmaa ding ka hmu a; tin, chûngte chuan aw ring takin, “Kan Pathian lalṭhutphaha ṭhua hnênah leh, Berâmno hnênah chhandamna,” tiin an au va.

Thupuan 7.9-10

- Laiu Fachhai