Mizoram state leiba leh a chhan tlangpui (Zopa 'chek' mil thei ang ber in aw!)
Mizoram budget leh kan leiba chungchang hi a hman hmanin kan thlasik mau puahpui ve phawng phawng mai a! Tapchhak zawla vaihlo zial fâwp khu tual tual chunga sorkar sum dinhmun lo post-mortem ve chiam ngawt ang kha a ni lo a; finance lama mithiam bikte leh kan aiawhtu ten uluk taka an chhut leh an duan a ni zawk.
Smartphone kan hûm ve avang ngawt hian hriat chian hleih lohva, "Budget aiin leiba a tam zawk" tih thu hi 'status' a vawrh liam vak chi a ni lo. A zahthlakna kan pawh loh vang zawk a ni. Mi pangngai chin chuan thil an chhût hmasa ṭhin a, a awmzia hre miah lova au vak vak hi chu hmasawnna dâltu a ni duh zawk fo! He state leiba san chhan leh a nih dan dik tak hi ngun takin i lo thlir teh ang u.
Sorkar hmasa leiba tlingkhawm sa
Mizoram leiba cheng vbc 19,085.15 kan neih tling ta hi tun sorkar hmalakna chauh a ni lo a. Sorkar hmasate hun laia committed liabilities — contractor-te hlawh ba, pension leh gratuity pek chhuah lohte leh leiba lo awm tawh sa pung (interest) rulhna hian nasa takin hmun a luah a ni. Sorkar thar hian bul a ṭan rualin heng sorkar hmasa aṭanga an dawn chhawn 'legacy debt' tam tak hi an phur nghal vek a ni.
Annual budget leh hmasawnna hna kalpui dan
Kum khat chhunga sorkar sum hman tur (annual budget) vbc 17,469.91 aiin leiba a tam zawkna chhan hi 'Fiscal Deficit' vang a ni a. Ram hmasawnna tura kawngpui, lo neih (agriculture) leh tui leh eng (infrastructure) atana sum hman tur hi sorkar sum lak luhin a daih loh avangin bat (borrowing) a ngai ṭhin. Hei hi ram hmasawnna hna (capital expenditure) kalpui dâwnin sorkar hrang hrangin an tih ṭhin dan a ni a, sum lak luh rualin leiba a pung ve mai a ni.
Kum thum chhunga leiba sutkian dan tur ruahmanna
Sorkar chuan he leiba hi kum thum chhunga tlak hman a, leiba fihlim (fiscal discipline) neih a tum tlat a. Chumi atan chuan sum hmanna tur ni loah hman loh (austerity measures) te, state sorkar sum lak luh (own tax revenue) tihpun leh leiba pung hniam zawk leh hun rei zawk (low-interest, long-term loans) a hmang ṭangkai mek zawk a ni. Hei hian a tum ber chu, sorkar hmasa liability-te chu sutkian a, sorkar sum dinhmun siam ṭhat a ni.
Budget aiin leiba a tam avang hian sorkar sum a tling lo tihna a ni lo va, kan ram hmasawnna atana kan lo bat tawhte leh sorkar hmasate liability phurh chhunzawm a nih vang zawk a ni. Chuvangin, thil awmzia hre mang lova 'status' vawrh liam vak aiin, a chhan leh avang hriat hi kan hmasawnna tura rahbi pawimawh ber pawl a ni.
- Thangtea Thawmte