THINGKÛNG KIH LEH CESJ HMALÂKNA

Zambia rama Lusaka sahuana bâwm pakhat bangah hian ‘The world most dangerous animal’ tih thu hi an târ a. Entu ten eng ang tak ni ang maw tia a chhung an han bih chuan inenna darthlalang mai tê hi a lo awm a. Ramsa hmêl bumro, fêp nei, ha/ngho/tin hriam leh ṭihbaiawm tak hmêl hmuh inbeiseite khan dârthlalangah chuan anmahni hmêl an inhmu ta ṭhin a ni. Mi ṭhenkhat tan chuan thil ho tak leh nuih tiza chan a chang mai thei; amaherawhchu dârthlalanga an mi hmuh mizia leh chet dan han ngaihtuah chian chuan chu ‘ramsa hlauhawm ber’ ngaihtuah chhuaktu ngaihtuahna rilzia hi sawi sen a ni awm lo ve.

Ramsa zinga ṭihbaiawm tak pakhat sakei kan tihte hi ngaihtuah chiang ta ila, sa hel ei chi an nih avângin an chaw tura Khua duan an ring mai a. Mahse, mihringten ramsa kan tihchereu nasat avângin an kham khawp an hmu zo lo va, ran vulh leh mihring thlengin kan tawrh phah chang a awm. Sakeite hian an nawm an mâkin sa hi an seh mai mai lo va, an rilṭam hunah bak ei tur an pêl lo.

Sa tihbaiawm bera kan ngaih sakeite mah heti hi an nih mek lai hian keini ramsa zawng zawng zinga hlauhawm ber chuan kan nawm kan makin kan chhehvêla nun nei te kan suat biaih biaih thung a. Nungcha ni se kan ei duh hauh loh tur leh ei tham loh pawh ni mai lo, thlamuang taka Laiking ni lum ai mai mai thlengin kan tihlum hreh lo. Hla phuah thiamten ‘sîrva zâi mâwi’ an tihte pawh silai ṭha chi nen kan veh a, iptepui ang hawk khawpin kan hawn duh zel mai a. An bu chheh lai, no an neih lai leh châwm lai an nei em tih pawh ngaihtuah duh lovin kan hman hun hunah kan tihlum a. Pathian thilsiam ropui, khawvêl timawitu leh rimawi ropui hlantute kah thlak chu infiamna ‘sport’ chikhatah kan ngai a, Siamtu hian engtin tak ngai ang maw!

Lui dung nungchate hi kan ei tur, mihringte hrisêlna atana thil ṭangkai tak pawh an ni. Hêng lui sa kan man leh tihchereu chak dan ngaihtuahte hian an rêm zo diak har zawk ngawt mai e. Tûr leh bomb hmanga kan man ulh ulh mai thinte hi aw! Sangha note, thlêngchiah hmanga kan man ṭhinte hi sangha suatna chi khat tih loh rual a ni lo. Kan thu tun lo haw lo se, sangha bomb-na lama intipalh tawhte pawhin kan sim thei chuang lo zawng a nih hi maw. Lui kal ṭhin chuan kan hria ang a, ramsa hlauhawm ber ni ta chu lui dung nungchate hian min hlau zer zer teh e! Mihring an hmuh veleh lung hnuai, hnahthel hnuai leh puk remchâng chuhin an biru nghal zawr zawr mai a ni. Kan chhehvêla nun nei ve dangte tan chuan ṭihbaiawm lutuk tur kan lo ni rêng e. Hetih mek lai hian humhalh ṭhatna hmun, mihring ten kan duata chaw kan pêkna hmunah thung chuan khawih theih khawpin an ngam ang lawi a.

Khawvêl hi engtiang chiaha upa nge tih Pu Google-a han zawt ila, mi thiam ten leilunga thil awmte hmanga an chhût danin kum 4.5 billion vela upa a ni e an ti a. Lei kum aṭanga thlirin mihringten he khawvêl kan luah ṭan ve chu nimin lawk, kum 300000 kal ta mai kha a ni. Khawvêl upat zawng hi hi kum 1, kum 2025 kha ni ta se, mihringte chu December 31, 11:48PM 2025 a awm ṭan ve ang chauh kan ni an tih chu! Mihringten leilung kan luah ve hnua sik leh sa inthlâk danglam ta hi a hma zawng aia ni a sat tak êm vâng a ni lo va, kan chhehvêla nun neite kan tih cherêu vânga lo awm zawk a ni.

Kan Zo tlang ram nuam, chhêm dam thliin a thawi dam ṭhin ngei pawh hi sik leh sa a inthlak na sa ta e. Keini naupan ve lai, kum 1980 chho kha ngaihtuah ta ila, krismas dawnah chuan kawr lum kan mamawh ngei ngei a. Mahse tunah zawng kawr lum leh puan lum silh lovin krismas leh kumthar kan tlingtla thei chu a ni ta mai a, khaw lum hi chuan zual lam a pan chak tak meuh meuh a ni. Min chhêm daitu tur fan kan mamawhna a la rei loh ang aiin air conditioner mamawhna a sang ta hle.

Tlâng ram lo nei mi, kum tina lo vata hal duai duai ṭhin kan ni a, kum 2026 kan chuan kai tawh hnu pawh hian a bikin thingtlâng lam chuan a thlâkna ṭha kan la hmu lo cheu chu a nih hi. You Tube lamah ni se thingtlâng khaw hrang hrangin kan lo hal lai thlir tur a tam a, vahchapa thing leh mâu tlu zozai leh a hâl khûin pâr an chhuang ngun ngun ṭhinte hi ennawm thlir takin kan thlir a, tihngaihna dang lah kan hre rih si lo. Ramngâw humhalh kan inzirtir viau tawh chung pawh hian ei hmuhna tur dang thlan tur awm ta lo chu kan vât kum tin lo thei lo bawk si a, lu chunga meiling chhêk khâwl an sawi ang deuhin kan inur lum zual zel zawng a nih hi.

Khawvêl zâu tak hi a lo zim sizia chu Covid hripui aṭang khan a chiang reng mai. North East India kilkhawra kan hlauh leh invên vak ngaihna kan hriat loh ang bawk khan Delhi, Paris, London, San Francisco, Moscow etc. ah pawh an hlauin a tihngaihna an hre bik chuang lo va. Thil thuhmun hlau leh a tihngaihna vak hre chuang si lovin kan sepui ruah tuar tlawk tlawk vek mai a nih kha. Gulf ram buaina kaihhnawih a bikin tuialhthei chungchangah khawvêlin kan tuar tlang ang hian kan khawvêl lum zel pawh hi ram tinin kan tuar a. Helaia kan vahchap hal khu hi USA lam tan pawh a ṭha chuang lo, bang leh chhuat inṭawmin in chung thlenga inzâr zawm kan ni tlat.

Nipui laia ozone a pawh ring, thlasik a lo thlena ring leh si lo tih thu ang deuha “Kan thi nghal chuang lo” tih hi innghahna leh inhnemna rin tlak loh tak a ni. Comedian thiam tak maiin oxygen mamawh avângin ngaw hnuaia inzawn lut a hriat loh thu a sawi kha FIAMTHU a ni a, thutak a nih loh avângin kan nuihpui hluah hluah mai a ni. Chutih rualin kan aiawh pakhatin thingkung leh ramngâw avânga tuihna hi lo awm ni pawha a hriat loh thu a sawi erawhin nuih a tiza hauh lo thung a, nuihza an awm a nih pawhin an nuihzat chhan a dang ang. School zirlaibu piah lam kohhran zirlaiah thleng thleng ramngâw leh nungcha humhalh ṭulzia kan inzirtir laia a ngainêp leh hnualsuat zâwnga thu lo sawi hi mi pangngai tih chi a ni lo. Kan tui hna a kang chah nghal loh avâng maia ramngâw humhalh kawngah hma kan lak loh chuan kan la tuâr dawn; kan tuâr mêk bawk.

Khuarêl thil humhalhtu American mi thiam Lester Brown-an–kan chênna khawvêl hi kan pi leh pute hnên aṭanga kan rochun a ni lo va; kan tu leh fate ta kan lo luah hawh mai a ni a tihna rilrute hi hmuh thiampui a va ṭha em! Kan ta anga kan vawn him tur a nih rual hian kan tu leh fate tan eng ang khawvêl nge kan hnutchhiah dawn tih hi ngaihtuah thlen phak a ngai. Tun dinhmunah intodelh kan duh luat vângin kan rama thing leh mau zawng zawng hi suat zovin sum leh paiah chantir ta ila, kan Zoram khawvêl dinhmun tur hi ngaihtuah tham fe a ni ang. Ram ruak apiang in ropui sak nan, factory, khêlmual leh airport atan te; power mamawhna avângin kan lui tui khuah theih zawng zawngte hi khuap ta pêng pûng ila, engtin nge mihringte hi kan awm ang? Changkân leh hmasâwnna kawng kan zawh a ngai, chutih rualin kan mamawh ramngâw leh nungcha ngaipawimawh lo thei kan ni lo.

Chinchang hre takin a sawi danin kumin ruahtui tla hma hi a bikin Aizawl khawpuiin an vanneihpui hle a ti. Ni lo se chu thing leh mâu kan suat nasat avânga tui hna kiam zel leh Tlawng luia leivung luh nasat avângin Aizawl khawpui tui tlan Tlawng lui aṭang hian tui pump tur a awm lo hial ang a tih chu! Lui kawra leivung paih hi a pawi viau lo turah ka lo ngai a, “I kawta khuar, tui tlingah khan leivung han dah teh” a tia, ka fiah nghal kuar mai.

Assam Riffle ram luah ṭhin chhunga thingkûng kih uitu Centre For Environmental & Social Justice (CESJ) hi an fakawm thlawt e. Sawrkhâr hotu te, environment humhalhtu pawl hrang hrang, NGO hrang hrang ten sawihona an neih ṭum pawha “Kan tel lo talin lo pass teh u” ti ngam khawpin thingkûng thlavâng an hauh ngam a. Thingkûng thlavang hauh kawngah NGO lian tak tak an ngawih miau avângin lungtê tal an aû chhuak ta a ni ber e. CESJ hi aû chhuak ta lo se, environment humhalh kawngah a ram pum ang pawhin thil mualphothlak a ni thei a, hmalak leh zelna turah min tiphur lotute pawh a ni thei hial a ni.

Sawrkhâr chu sawrkhâr a ni a, an hmalâkna pawh an duha thu a ni mai a. Aizawl khawpui kawng tawtzia pawh CESJ hi a hretu vek an ni a; kawngpui zauh a, traffic jam awm lohna khawpui nih pawh a thlahlel ber ber an ni ang chu. Amaherawhchu, thingkûng pawimawhna leh an uizia tlangâupui a, mi sawisêlna râpthlak tak tak, ‘hmasawnna duh lotu’ ang hiala puhnate pawh tuarin thingkûng thlavang an hauh a ni. Anni hmalâkna zarah hian ṭhangtharten thingkûng pawimawhzia leh hlutzia kan hriat phah ngei turah beisei ila, ramngâw humhalh tura hmalâkna kawngah pawh an hmalâkna hi sawi tling (example) an ni reng tawh turah ngai ang.

- R.Lalfakawma Seling