HLA KUNGPUI MUAL LEH ZOFATE
Kum 1986-a din ‘Mizo Hla Kungpui Mual, Khawbung’ Thawh 6-na chu mi thar Paruk lai seng luta hlimawm taka hawn a ni ta a. Hemi thu hi kimchang deuha sawi tur chuan a sei lutuk dawn avangin, tawi deuhin, a pawimawh laite hmaih chuang si loin ziak ila a ṭha awm e.
Ni khatna ni 8 April 2026 (Nilai) chu seng luh tharte hnu hma zir chianna mi thiamte thu ziah hmangin ‘International Seminar’ Vengpui Kohhran Centenary hall nuam takah neih a ni a, Pu H. Lalnunmawian a kaihruai a, Rev. Lalrinchhanan hun serh a hmang thung. Pu Lalnghinglova Hmar, Minister-in Khuallian niin a hawng a, thu ṭha tak tak a sawi bakah lehkhabu thar ‘Zotui’ a tlangzarh bawk.
International Seminar hi Pu R. Lallianzuala leh Dr. Zoramdinthara ten an inkaihhruai chhawk a. Paper leh a ziaktute chu: Lalmama- Zalianthanga, Tahan; Capt. L. Z. Sailo–Lalzuitluanga, Churachandpur; Kawlkungi–Dr. Sangrozami; Hrawva–V. Lalberkhawpuimawia, Aizawl; Lalhmingliana Saiawi–Lalremruati Ngente, Aizawl; Rev. Zairema–H. Lalawmpuia, Aizawl te an ni hlawm. Zan lamah Zawlbuk tualah Lengkhawm zaia intihsiak hlimawm tak a awm leh a. Pu T. C. Zonunsanga, Lunglei leh Pu Lalkhuma, Aizawl ten thu an sawi nghe nghe.
Ni hnihna ni 9 April 2026 (Ningani) nipui ni a, Pu C. Lalluian a hruai a, Rev. Dr C. Rosiaman hun serh a hmang a, Pu Lalsailova, Hla Kungpui Mual Committee leh Pu Rohmingthanga Ralte, Secretary, Selection Committee ten report an pe a. Khuallian Prof. Lalnilawma, Minister-in Lungphun tharte chu hlim taka hawngin thu a sawi nghal a, Khualzahawm Pu Ramthanmawia, Bialtu MLA ten thu ṭha tak tak an sawi nghal bawk.
Seng luh thar leh tun hmâa seng luh tawh te chhung, sawm ang a lo tel te chuan thu an sawi diat diat a, hetianga ngaihhlut tlak ngaihlu a, chawimawina lung hial an phun te, ngaihtuahna fim tak hmanga rem an ruat te, lungrual leh phur tak a engkim an ti te hi Khawbung khawtlang leh YMA te an fakawm hlawm hle a ni.
A tawp lamah ka thusawi hun a thleng ve a, tlemin hun a thawl deuh a, ka lawm hle. Khuallian pahnih te, Khual zahawm pahnih te, Chairman leh mipuite chibai ka buk hnuin ka sawi ṭan a, tlema awmzia a neih deuh bik avangin a pawimawh laite tarlang ila.
Vawiin ni tur hi tun hma kum sawm liam taah khan ka lo suangtuah tawh ṭhin a, vawiinah dam taka ka tel ve theih avangin ka lawm em em a ni. A bul deuhah tlem sawi ila. Kum 1985 March khan kan khuaah hian ka zin a. YMA nen ṭum thum lai kan Committee ho a, Patea leh Damhauhva chawimawina lungphun dan an lo ngaihtuah tawh ṭhin a, ruahmanna chiang deuh erawh chu an la nei rih lo a, hlim leh phur takin kan relho ta a.
Ni 25 March 1985 zanah vantlang inkhawm an ko a, Pu Pakungan a hruai a, Pu P. C. Rozikan vantlang inkhawm koh chhan te leh ka chanchinte a sawi a, nula Buangin pangpar ṭhi min hlan a, ka awrh vawikhatna a ni bawk a, ka lawm hle. Thu sawi turin min sawm a, sawi tura min duhte sawiin, mipui rilru hmin tur leh phur leh lungrual taka hma lakho lam sawi a ni a. A pawimawh lai tawi deuh in tarlang ila.
Patea (1894-1950) hian Khawbung tlang aṭang hian a han hawi a, Lawmna pâr te, Bethlehem pâr te, Kalvari pâr te, Zion pâr te, Kanan pâr te leh Lal pian hun pangpar te leh pâr chi hrang 40 lai a hmu a. Chu bakah ropuina êng zam vel te, chhun arsi te, pialral ni êng mawi te leh lunghlu kawngkhar êng mawi te leh hruaitu arsi te, chatuan arsi te leh Davida thlah arsi te chenin a hmu a. A hlate hi pangpar huan ang maiin par mawi tak tak an vul chêk a, arsi hrang hrang an êng chiai bawk tih a hlaah te hian kan hmu a.
Thawnthu te, Lemchan thawnthu leh Hla phuah thiamte hian hian thil ni thei lo te hi an suangtuah a, “Mual zapui kar danah leng mah ila,” ti te leh, “Ṭahlai ka bang thei lo,” ti tein uar takin an chham chhuak ṭhin a. Patea pawh hian, “Ka lawmna tuifinriat angin a liam a,” tiin a phuah a. Thenkhatin hei hi a man fuh lo a, Patea hian tuifinriat liam leh liam loh sawi a tum lo a, a lawmna nasatzia uar taka au chhuahpui nan a hmang a. “Thih lui kamah zaiin i hming i hming ka fak ang,” a tithei hial a. Hei phei hi chu Mizo Kristian hla thar chim san lai ber a ni hial awm e. Patea hian Khawbung tlang aṭang chauhin Kalvari tlang te, Zion tlang te leh Bethlehem tlang te a thlir a ni.
Damhauhva (1909-1972) thung chuan khawvel a han thlir a, a hmuh dan a dang daih a:
Zun phur thing tin par leh khawtlang li liai
Hi, han hawi vel ila,
Ṭah zai reltir e.,
tiin thing tinte hian zun phur hne hne vek hian a hria, lunglenna ram vek ni hian a hmu a. A chang leh:
Chhawrthlapui khian kan vangkhaw zawl a ên riai e,
Tleitlir, lêng, naunawn, hrinhniang laitual lenna;
tiin, thla te pawh hi Khawbung tlangah hian êng bikin a puang a tih theih awm e.
An hla dangte pawh sawi chhuah chakawm a la tam a, mahse a sei lutuk dawn, duhtawk rih mai ila. He tiang hian kan khaw tlangval pahnih, hla phuah thiam hmingthang kan nei a, chawimawi an phu a, mawi taka an lungphun tham an tling a. Chuvangin YMA-in an rawt a, an ruahman hi khawtlang hian lungrual takin i tawiawm ang u, phur takin, a puitlin ngei theih nan hmâ ila ang u tiin mipui thinlung kan vawdup a ni.
Kum 1950-a Samthanga boral Patea ruh ro chu a fate dil angin Hla Kungpui Muala la turin ni 4 April 1986-ah motor 4-in tlangval 36 lai kan thawk chhuak a. Samthang kan luh dawn chuan se dai theua hnatlang tur nen kan intawk a. Anniho an kir a, Samthang khuaa awm Pu Patea fanu Pi Lalauvi inah kan sawi ho ta a. Samthang Brach YMA hotu chuan, “Patea hi a thihin kan tlaivarpui a, a thlan pawh uluk taka laih a ni a, a hla phuah ngei sain ui takin kan vui liam a. Chuvangin a ruh ro hi lak kan phal hauh lo,” tiin thiam takin a sawi dap dap a.
Chutah Pu Lalchungnunga, Patea fapa upa ber a lo ding a, “Khawbung ka luh hmain ka farnu te inah hian zan hnih ka riak a, boruak ka thlithlai a, tumah lo leng le mi sawipui in awm lo. Khawbung ka thleng a, ka pa leh pu Damhauha chawimawina lungphun buatsaihin, phur takin an lo hnatlang mup mup a, mak ka ti zawk a. Kei chu mi rethei, inhlawhfa ei zawng mai ka ni a, ka pa hla phuahte pawh hi a buin ka chhuah thei lo, Pu B. Lalthanglianan min chhuahsak a. Vawiinah motor 4-in kan lo chho a, kei chuan petrol far khat man pawh ka nei hlei nem, min hrethiam ula, ka dil vanga ka pa ruh rote hi la tur an ni a, la lo ila ka tan men ngaihna a awm lo ang, ka pa inui hi ka lawm a, thinur hmel ka hmu lo…” a ti a.
Pi Lalauvi a lo ding ve a, “Kei chuan ka pa ruh ro hi lak ka phal reng reng lo, mahse Mizo danah pa rote chu fapate khawm tur a ni a, hmeichhian engmah kan sawi thiang ve lo, kei chuan ka phal lo a ni,” a ti a.
Hetah hian sawi kai lawk ka duh chu, Khawbung Hla Kungpui Mual buatsaiha ka zin hmain Tahan kan inah kan thawh dan tur te zawtin Pu Lalchungnunga a lokal a, thil awmdan ka hrilh vek hnuchuan, “Lehkhapuan han pharh teh, Khawbung Brach YMA hnenah ka pa ruh ro Samthanga mi la a, Hla Kungpui Muala phum leh turin ka’n dil ang e,” a ti a, a sawi ang chuan ka ti a. Heta ka sawi duh chu, a pa ruh ro la tur hian ka ngen hauh lo a, ka nawr lui reng reng bawk lo tih hi chunglam hming chalin ka sawi duh a ni. Pu Lalchungnunga dilna hi kan sawiho ṭum hian lehkha chu min phawrh tir zing khawp mai. Tunah pawh ka la kawl reng nghe nghe.
Hetianga sawifel thawkhat a nih hnu hian thlanmual panho a ni a. Patea ruh ro la tura laih a ni a, dim takin an lai sauh sauh a. Chutih laiin Samthang VC te chuan chawl rih turin an ti a. Mahse thlan lai Khawbung tlangvalte chu an han hawi chhuak a, chawl tura titute kha Khawbung lam an nih loh chuan a laitute kha an chawl duh hauh lo kha a mak angreng khawp mai.
Tichuan Samthang VC te chuan khawtlang remtih loa la a nih thu an duh anga ziakin hming sign turin an phut a; Pu Lalchungnunga (Patea fapa upa ber, la tura diltu), Pu Sapliana, Khawbung VCP leh Pu P. C. Rozika, President, Khawbung Brach YMA ten hming a signed fel ta a ni. Ruh ro laih chhuahte dim takin khuang têah dah a nih hnuah thlan pawh chilhleh thlap niin lungphun awm sa phun fel leh vek a ni. Samthang unaute hi an zahawm hle.
Chutih lai chuan, Tahan aṭangin Pi Kaphnuni (kum 88, Patea nupui) leh a tute bawng kai telin Vaphai an thleng tih report a lo thleng a, tlangval eng emaw zat a hmuak turin an kal a, Pi Kaphnuni phur turin motor pakhat tirh tel a ni bawk: keiniho chuan Samthang kawtchhuah, Khawbung lamah Patea ruh ro dahna kuang te nen kan lo nghak a. Zeh tel zauh ka duh chu, Samthang kal dawna tlangvalho hnenah hruaituten an chah, “Tuman fiamthu thawh hauh loh tur, mi rilru kan tinain kan hliam palh ang e,” tih thu an zawm ṭhain thu an awih em em kha chhinchhiah tlak nasa!
Kan innghahkhawm fel hnu chuan Khawbung panin kan haw ta dam dam a, Pi Kaphnuni chuanna motor hma lamah ruh ro dahna kuang tê chu dah a ni a, hma a hruai a. Khawbung kan luh chuan kan inchah lawk angin, a thei thei pawn dum sin, motor sir ve veah muangchanga kal ngaui nguaiin a dahna tur Hla Kungpui Mual kan pan dul dul a, Khawbung khawtlang hi a nghing a ni ber loud-speaker-in Patea leh a hla phuah chungchang puan reng a ni bawk. Kan thlen hnuin a vuina hun tawi chu Pu Zanawlan a kaihruai a, Pastor R. B. Laitawian mawihnai takin a vui a. Lo buatsaih lawk, Patea hla phuah ṭhinna lam hawiin dah fel a ni ta.
A tuk ni 5 April 1986-ah chuan Khawbung Veng thlanmuala Pu Damhauhva ruh ro chu lak a ni leh a, laih chhuah hmasak apiang chu Dr Rotluangan a silfai zel a. Kuang tê deuh mawi taka siamah chuan dah a ni a. A thei theiin pawndum sinin Hla Kungpui Mual panpui a ni a. Buatsaih sa ah a hla phuah ṭhinna lam hawiin dim taka dah a ni a. Vuina inkhawm tawi hi Pu P. C. Rozikan a kaihruai a, Envoy Vanramthangan (S.A) zah takin a vui ta a ni. Bul kan ṭanho dan hi titia ka sawinaah ziak ngei turin min phut ṭhin a, Upa lam ka lo ni ve ta bawk nen, a sei ta deuh a ni e.
Tun (2026)-ah chuan Thawh 6-na a tling tawh a, Ziak mi 19 leh Hla phuah thiam 23, a vaiin 42 seng luh a ni tawh a. Zirna in hrang hrang te, chhungkua te leh ṭhianzahoten an tlawh tam hle a. A tira Committee-in kan rin leh beisei ai daihin miten an tlawh duhin an ngaihlu a tih theih awm e.Khawvel pum huapa kan thlir pawhin zin mi (Tourist) ten an tlawh duh hi chi hnihin a ṭhen phawk theih a. Chi khatna chu kuarel (nature) vang a awm, entir nan Himalaya tlang leh Ganjis luipui leh a dangte a ni a. Chi hnihna chu mihring sulhnu, entir nan Great Wall of China leh Taj Mahal leh a dangte a ni leh a. Sawi tur tam tak a awm a, duh tawk mai ila.
Zofate chenna ram kan thlir erawh chuan, chi khatna khuarel vanga awmte chu Rih dil leh Fiara tui leh a dangte a ni a; chi hnihna mihring kutchhuakte chu Vangchhe khuaa pi pu lungphun te, Mizo Hla Kungpui Mual, Khawbunga mite leh a dangte a ni ve a.
Mizo Hla Kungpui Mual, Khawbunga mi an tuaihnum ṭha reng a, lungphun velah pangpar mawi tak tak an phun a, a hung chhung rama thing kungah nauban chi hrang hrang a dah bawk a. Mizoram hmun tlawh chakawm leh duhawm, hmun pawimawh tak a tling vein a lang a, a la ni zel dawn ti ila, kan uar a ni Kher lo awm e.
- B. Lalthangliana