Hriselna kawnga ran doctor-te mawhphurhna
Hausa tehna–ranvulh
Bible-a Thuthlung hlui buah hian hausakna a ziahin, ran a ziak lang hmasa thin, hausa tehna pawimawh ber zing ami tihna a nih chu. Genesis 13:2-ah chuan, "Tin, Abrama chu ran te, tangka te leh rangkachak tein a hausa em em a", tiin. Chutiang zelin, Jakoba chungchangah pawh ran rual, rual lian tak tak, sanghawngsei leh sabengtung a neih thu a ziak bawk. (Genesis 30:34). A ni, ran te hi vawiin thlengin chhungkaw tana sum chang thei tura hralh tla tak an la ni reng a. Thuthlung hlui hunah phei chuan sakhaw nuna bet nghet tlat, inthawinaa a serh zinga mei ang a ni. Chuvangin, ram changkang leh hausa apiangin ranvulh an uarin, an enkawl dan te a changkang zawkin an thawhchhuah pawh a sang zawk fe zel a ni.
Khawvel hun inher danglam zelah, ran hriselna lama thawktu mi thiam tak tak an lo pung ve zel a. Mizote zingah pawh eizawnna kawng pawimawh tak a lo ni ta. Khawvel pum huapin Tâu thla inrinni hnuhnung ber hi khawvel pumah World Veterinary Day atana hman thin niin, kumin atana thupui thlan chu "Chaw leh hriselna kawnga venpuitu : Ran Doctor-te" (Veterinarians : Guardians of Food and Health) tih a ni. Engtiang chiahin nge Ran Doctor-te hian ei tur thianghlim thar chhuahna leh vantlang hriselna kawngah hna an lo thawh ve thin le?
Inkaichhawn theih natna
Khawvel pum huapa hriselna lama thuneitu sang WHO-in a tarlan danin, ran leh mihring inkaichhawn theih natna zahnih chuang lai finfiah leh zir chian tawh a awm a. Tun hnai kum 20-30 chhunga natna inlar thar za zela sawmsarih panga (75%) hi ranvulh emaw ramsa atanga kaichhawn an ni. Entirna langsar tak tak zingah Covid-19, SARS, Swine flu, Dengue, Nipah hri te hian a khat tawkin min tibuai reng a ni.
Mizoten natna tam tak zinga kan hriat lar Ui a hri–natna tihbaiawm tak laka inveng turin Veterinary leh Medical department-ten hridanna nen tan an la mek zel a. Tin, India sorkar pawhin a ngaipawimawh hle. Leptospirosis (Weil's disease), nasa taka thin (liver) leh kal (kidney) tichhe thei natna te pawh hi hridanna hmanga ven theih, kum tina hridanna pek tur a awm thin. Tin, rulhut thenkhat pawh ran vulh emaw ran chenpuite atanga kai chhawn theih an awm avangin, Doctor-te thurawn anga rulhuthlo ei a finthlak bawk.
Amarawhchu, natna tam zawk erawh hridanna la awm mai lo niin, natna finfiah a nih hnua damdawi hmanga enkawl thuai chi a awm bawk. Ran chenpuitute leh ran vulhtute kan fimkhur tlan a ngai hle a. A hun taka hridanna awm ang apiang, kan ranvulhte kan pek hian an hriselna bakah natna inkaichhawnna kawnga a tikhaihlak thin a. Natna kan pumpelh thei thin.
Sa hrisel leh thianghlim
Kan ziah lan tawh angin, ram a changkan ang zelin ran enkawl an ulukin, an a ei turah pawh an fimkhur hle thin. Sa talh tur atanga a sa hralh chhuah hma thlenga uluk taka enfiahtu Ran Doctor-te neiin, uluk takin an vil thin.
Duhthusam la ni lo mah se, sorkar leh department-in theihtawp an chhuah zel a. Ran talh leh sa zawrh kawngah pawh thianghlim, felfai leh changkang zawk kan nei thei zel a, hmasawnna lawmawm tak a ni. Tin, mimal emaw thianhote pawhin sa thianghlim leh hrisel zawk thar chhuak turin hmalakna an nei zel bawk a, a lawmawm hle.
AH & Veterinary department hian Rural Animal Slaughter House, Mualpui, Aizawlah thianghlim leh falfai zawkin ran talh a kalpui mek a. Sa thianghlim kan ei theih nan ran talh hma endik (ante mortem) leh talh hnua endik (post mortem examination) vek thin a ni. Tin, sa hrisel lo lai te hluihlawn thin niin felfai takin Solid Waste Management Centre, Tuirialah paih thin a ni. Slaughter House-ah hian Butcher License neite chauhin ran an talh thin a, he license nei tur hian TB negative test result neih ngei a ngai a, kum 1 dam zel license siamsak thin an ni.
Tin, sorkar hmalaknain Thenzawlah Kel chi tha leh tualchhung kel inthlahpun tir mek a ni a. Zo Sial humhalh leh inthlahpun tir turin hmalak chhunzawm reng a ni bawk. Hei bakah hian, Mizoram hmun hrang hranga hman turin ran chaw tha (fodder) kum tin 50,000kg chuang thar chhuah thin a ni bawk. Kan mamawh phuhru tur erawhin hmabak la ko hle mah se, sa hrisel leh thianghlim thar chhuak turin tan lak zel a ni. Hei bakah hian Tanhril farm leh hmun dang atang pawhin artui bakah arte vulh tur an thar chhuak ve reng bawk. Kan ram mamawh phuhruk tur erawh chuan hmabak ko tak si, mahae eng leh phurawm tak kan la nei thung a ni.
Hriselna huapzo
Kan sawi thin, khawvelah hian kan chhehvela chengte nena chengho kan nih tlat avangin, a mal ngawtin mihring chauh kan hrisel hrang nalh thei bik lo va. Kan ran chenpuite leh kan vulhte an hrisel a pawimawh ang zelin, thahnemngai taka hriselna kawnga kan thawhho thiam a pawimawh hle. Khawvel huapa pawl lian pali–UN Food and Agricultural Organization (FAO), United Nations Environment Programme (UNEP), World Organization for Animal Health (WOAH) leh World Health Organization (WHO) ten One Health Mission thupuia hmangin, mihring, nungcha leh kan chhehvel kan hrisel tlan theih nan hma an la mek zel a ni.
Tin, India sorkar chuan Hriselna huapzo (one health) kalpuiin, kum 2024 khan India sorkar hnuaiah National One Health Mission dinin, hna an thawk mup mup zel a. Hripui leng laka chet lak dan tur te, mihring, ranvulh, ramsa lah min hual veltu tang ruala natna inmung leh darhsarh zel tur tithuanawp a do hneh ngei turin hrui khat vuain hna an thawk reng a ni.
Sap thufingin, "Hriselna hi hausakna a ni", a tih angin, ram hausa, intodelh leh hmuingil ni turin keimahni mai ni lo, nungchate leh kan chenna leh a vel te vawng thianghlim ila. Hrisel leh hlim taka nunho zel i tum ang u.
- Dr. Lalhmingmuana Sailo, Waggin' Tails, Bawngkawn