Written by
- Capt Anthony C Lalruatfela

IET Salvation Army dincham Vawi 109-na

India Eastern Territoy- Salvation Army kohhran dincham vawi 109-na chu tahrik 26, Ṭau thla, 2026 hi a lo ni dawn ta reng mai a, he ni pual hian Mizorama Salvation Army kohhran lo pian chhuah dan leh an rawngbawl dan chanchin tlema zawng phochhuah kan tum dawn a ni.

Salvation Army kohhran chanchin kan luhchilh hmain, Mizorama kristianna lo luh ṭan dan hian awmze thui tak a neih avangin kan peng hmasa zuai ang. Kum 1894-ah Zosap missionary pahnih Rev FW Savidge (sap upa) leh JH Lorrain (Pu Buanga) ten Pathian ram chanchinṭha rawn luhpuiin Pathian thu zirtir te, Biak in sak leh zirna in te hmangin rawngbawlna bul an ṭan a. Pathian pawhin nasa takin a hmang nasa hle a, kan ramah ngei pawh Krista lal ram a zau chak hle a ni.

Kum 1904 ah Welsh ramah harhna nasa tak thlengin, chu chuan Khasi ramah ngei pawh Welsh mission-ah thlarau harhna van tla chu lo dawng vein, kum 1906-a Khasi ram Moirang khuaah Assembly nghah a nih khan, Mizoram aṭangin harhna chhim ve turin mi sawm lai mai an zu tel ve kha a ni a. He harhna inkhawmpuia kalte aṭang hian Thlarau Thianghlim pawl tharna nasa tak hian kan ram ngei pawh rawn thleng pha vein, sual nih inhriatnate leh thlarau lamah nasa taka phur tharnate chuan min tuam mup mup ta mai a. Kum 1913 a lo nih phei kha chuan Mizoram chu thlarau harhna thlipui chuan a chîm hneh ta hle a, chu harhna chuan Pu Kawlkhuma pawh man tel vein, piantharna hial a chan phah ta reng a.

Mizorama Salvation Army kohhran dintu Pu Kawlkhuma hi Chhimthangvunga leh Kawlchhingpuii te nupa karah kum 1890 khan, Tachhip khaw bul Lungtian khuaah a lo piang a. Kum 1908-ah middle English pass-in, anniho hi Mizote zinga Middle English pass hmasa berte kha an ni. Kum 1909-ah Dispensary-ah Compounder hna thawk ṭanin, rei vak lo a thawh hnuah Mission Hospital-a Dr Frasser-a hnuaiah a thawk leh a. Kum 1912 a lo nih chuan PWD-ah mohorer hna thawk lehin he hnaa thawhlai hi a sokar hna thawh hnuhnung ber chu a lo ni ta a ni.

Kum 1913-a Mizoram harhna chuan Kawlkhuma chu nasa takin a man bet a, misual ber ni hiala inhriatnate neiin, kohhran dan thianghlima nupui atana a neih a ṭhen ngawt maite chuan rilru hahna nasa tak a neih phah bawk a, hetiang hian a inngaihtuah phah ta hial a, ‘Mite chu Vanram lam panin an lam mup mup a, kei erawh chu Pathian leh kohhran dan bawhchhiain Hremhmun lam ka pan mek chu a nih si hi,’ tiin. Thlarau khawihna nasa tak a dawn chuan a nupui neih lai chu ṭhenin, kohhran dan thianghlim ngeia nupui atana a neih; a ṭhen tawh hnu Khuangi chu a neih leh phah ta hial a ni. Sorkar hna ṭha tak a thawhlai pawh chu Pathian ram hlutna a zawn duh luatah a bân phah hial bawk.

Kawlkhuma chuan Pathian thu awi dik pawl din duhna thinlung thuk tak neiin, a sangawizawnpui theih tur Chalchhuna nen an intawng a, Pathian thu an hmuh dante a inrem em avang chuan Pathian thu awi dik pawl chu din an duh ta a. Chutiang Pawl siam chu Zoram hian a mamawh hlea hriatna nei bawkin, an ṭhian dangte pawh rawn kual zelin, an pawl kalhmang tur an duan hmasak berah chuan, “Khawiah pawh kal ila, min hmu apiangin Pathian thuawi kan ni tih an hriat theih nan chhinchhiahna, hmuh theihin kan nei tur a ni,” tih hi a ni.

Pathian thuawi an nihna chu an inthuam dan thlenga lantir duhna an neih avangin Uniform inang neih an lo duh ta a (tunlai Salvation Army uniform ang hi a la ni lo). Ni khat chu Bawrhsap arpu hotu ber Pu Dohnuna, Rahsi veng chhaka awm laiin Pu Kawlkhuma leh a ṭhiante chuan an va len chilh a, Pu Dohnuna te inah chuan Pu Leta (Matrict pass hmasa ber) lo len lai a nih avangin ppathian thu an hmuh dante leh an kal zel dan turte an va hrilh a. Pu Leta chuan “Salvation army ang in ni e, anniho pawh in bun leh beh te, awrh te, zuk leh hmuam thlengin an bansan vek a, misual siamṭhatna lamah an chak em em a ni,” a lo ti a.

Kum 1915 khan Pu Dohnuna Kulikawn chu an va len chilh leh a, Pu Dohnuna chuan “Salvation Army ang in ni e, anmahni chu zawn chhuaha hriat in duh tak tak chuan an lehkhabu ka nei a, ka pe ang che u,” ati a. Salvation Army thu leh hla an han chhiar chuan an thurin te , an inkaihhruai dan te leh Salvation Army rawngbawl duh dante chuan an rilru a hneh hlawm ta hle a ni awm e.

India rama Salvation Army hruaitu lu ber Commissioner Booth-Tucker (India hming Fakir Singh) chu lehkha thawnin, Salvation Army zawm ve an duh dante thlengin an hrilh ta vek a. Hetih hunlaia India rama Salvation Army Head Quarter chu Simla niin, Pu Kawlkhuma leh a ṭhiante ho chuan Salvation Army chu zawn chhuah duh hle mah se la, sum lamah harsatna an neih avang chuan Pu Vanhlira (Pu J. Lianchungnunga pa) Sairang hnenah kalin, an thil tumte hrilhin a puihna an dil ta ringawt mai a ni.

Pu Vanhlira chuan Pu Kawlkhuma leh Pu Chalchhuna kal man tur cheng sawmruk lo pein, tahrik 18, Ṭomir thla, 1916 chuan Sairang aṭangin Lawngleng hmangin Simla an pan a, hlim takin Vahrihaw ram ṭha hmu iangin an ar kawh chhuah ta ringawt mai a ni. Tahrik 28, Ṭomir thla, 1916 chuan him takin Simla an thleng a, Commr Booth Tucker-a chuan Pu Kawlkhuma leh Pu Chalchhuna chu hlim takin a lo chhawn bawk a, Officers Council neih lai taka lo nih avangin an tel ve ta nghal a. Chutia hlim tak leh phur tak chunga hmalam hun beiseina sang tak an neih lai chuan vanduaithlak takin Pu Chalchhuna chuan Pu Kawlkhuma chu ropuina ramah a kalsan ta thut mai le!

Pu Kawlkhuma chu a hrilhhai hle mai a, Pu Chalchhuna thih dawna kan Zoram tana a thuchah hi a va ropui teh lul em! “Kan Pa, vana mi, i hming zahawm rawh se, kan Zoramah i ram lo thleng rawh se,” tiin a lei ralthuam dahin ropuina ramah a chawl ta a ni. Tichuan, Pu Kawlkhuma chuan Officer Training te zo a, rawngbawlna a kalpui hnu chuan Mizoramah sawn chho turin hotu hnenah dilna a thlen ta a, tahrik 26, Ṭau thla, 1917 Mizo tlangval tam tak France rama kal tur Sipai Lammuala an intlar ni tak chuan Aizawl a rawn thleng a, Officer uniform famkima inthuamin an lo enduh hlawm hle a ni awm e. Ṭhenkhatin hmusit takin, “E hei! Kawla, a va mak delh delh ve maw le, tuai pheng i va ang delh delh ve,” ti tein an lo chhaih nawmnah a. Pu Kawlkhuma’n Aizawl a rawn luh ni hi hi India Eastern Territory Salvation Army kohhran din cham atan hman a lo nih phah ta a ni.

Kawlkhuma leh a ṭhiante chu mimal inahte inkhawmna an nei kual ṭhin a, Piantharna leh thlarau chhandamna chu an tuipui ber leh rawngbawlna atana an hmatheh ber pawh a ni a. Salvation Army rawngbawlna chu ngaimawhtu an tam tak avangin Bawrhsap hnenah hekin, Aizawl aṭanga hnawhchhuah an lo nih phah ta hial reng a, awmna hmun tur zawngin naunawn, ar bawm, thûlte nen lam bawr takin, khaw lal ṭhenkhatten an khuaah awm an phal tak loh avangin riakmaw iangin kaina run an vai ta zel a, Sawleng an thlen chuan Sawleng lal Ṭhuamluaia Sailo chuan, a pa Lalhleia Sailo Ratu lal remtihpuinain Sawlengah chuan awmhmun an bengbel thei ta a ni. Salvation Army kohhran hian Mizoram a rimawi hmanga Pathian faknah hian bungthar tam tak a kaipui ve a, tlemazawng chauh tarlang ta ila :-

1. Pathian fak nana biak ina khuang la lut hmasa ber a ni- Vawkhniakzawn thla 1918 khan Khawruhlian Corps ah Pathian fak nan hman tan a ni.

2. Tawtawrawt Pathian fak nana hmang hmasa ber – Pawltlak thla 1919 ah Tawrawt hmangin Sawleng Corps ah Pathain chwimawi nan lakluh ani bawk.

3. Malzai (solo) hmanga Pathian fak hmasa ber – nula Hautei chu kum 1918 bawr vel ah Ratu leh Sawleng khuah te mual inkhawmah malzai a nei tawh.

4. Pathian fak nana Tingtang hmang hmasa ber- Pu Ngila chuan kum 1955 khan biak inah hla hruai nan a lo hmang tawh.

- Capt Anthony C Lalruatfela