China Premier Zhou Enlai leh Pu Lalhmingthanga or Pu Zoramthanga?
Kan Chief Minister hlui zahawm tak Pu Zoramthanga lehkhabu thar ‘From Guerrilla Fighter to Chief Minister’ tih hi ka lo la chhiar ve lo pek a, a chhiar tawhten sawi ho tûra thu pawimawh deuh lai an rawn chhawp chhuah erawh ka hmu ve fo thung. A bu hming hrim hrim pawh hi inhnial theih tak a ni nain, tûn ṭumah chuan kum 1970-a an China zin chungchâng hi tlêm kan sawi zui dâwn a ni.
Kum 1970 September 28-ah Pu Laldenga (President), Pu Lalhmingthanga (Foreign Minister) leh Pu Zoramthanga (P.A to President) te kha Dacca aṭangin China ramah thlawhtheihnain an zin chho a; an zin chhan ber pawh MNF te laka China a inhawn zau tâk hret vâng leh October 1, 1970-a China 21st National Day hmanpui tûr an ni. Hemi an zin ṭum hian Pu Denga te khân sum leh pâi, râlthuam, damdâwi leh silhfên lama ṭanpuina an dil pah a, China pawhin pêk a lo tiam a nih kha. Râlthuam (silai) lam bik hi transportation chungchângah harsatna a awm avângin an inpe thei ta lo a, a bâk hi chu engtin tin emaw an inpe thei nia hriat a ni. An zin report pawh hi lehkhabu hrang hrangah hmuh tûr a tam hle. Hêng hunlai hi Rammu Headquarters lamah chuan A Dumpâwl boruak inṭham chhoh lai, an inten tawn ṭan lai vêl a ni a. Tin, Mizoram lamah chuan MNF-ten ‘Operation Hmuh Theih Loh Râl’ beihpui an thlâk lai mek a ni bawk.
October 1, 1970-a China ni pawimawh an hman zawh hnu, East Pakistan-a an kir leh hma si khân China hruaitute an bia a, chûng zingah chuan China Premier, Zhou Enlai (Chou Enlai-a) a tel nghe nghe. Pu Zoramthanga ziah dân chu: “Before leaving for Pakistan, we had one more meeting with Premier Chou En-Lai for two hours. Judging from my youth, he asked me, ‘You are so young! How old are you?’ I said that I was twenty-six years of age. Then he said, ‘Well, you are fifty years younger than me. Chairman Mao is still older,’ and burst out laughing. Once he also spoke in English. Privately, the interpreters told us that they had interpreted. Chou En-lai’s speeches so many time, but that was the only time he spoke in English,” tih a ni.
Zhou Enlai an kawm thu hi Nirmal Nibedon lehkhabu, kum 1980-a chhuak ‘Mizoram: The Dagger Brigade’-ah khân heti hian a lo inziak tawh a: “The Chinese Premier was studying the three visitors closely. Laldenga had suavely introduced them with their portfolios. As they continued talking, Chou directed his graze towards Lalhmingthanga and quipped: ‘You are too young to be a Foreign Minister.’ Replied the dashing Lalhmingthanga equally politely: ‘Your Excellency, you’ll never know the situation we are in. In our place to be a Foreign Minister, you have to run very fast!’ The room was filled with laughter. Chou too burst out laughing,” tiin.
Zhou Enlai leh Pu Lalhmingthanga inbiakna thu hlimawm tak hi kum 2001-a lehkhabu chhuak, Pu Keihawla Sailo ziah ‘Mizo Ngaihdan Dek Che Tham’ tih-ah kan hmu leh a. Tin, kum 2015-a chhuak, Joy L.K. Pachuau leh Willem van Schendel ziah, ‘The Camera As Witness’-ah kan hmu leh bawk a ni.
An zin chanchin leh a behbâwm tlêm han sawi belh lawk ila. China aṭanga an haw hnu, October 17, 1970-ah Dacca aṭangin Pu Laldenga leh Pu Lalhmingthanga ten Rangamati an thleng a. An Vice President hlui Pu Lalnunmawia pawhin a diary (17th October, 1970)-ah, “People Republic of China-in Yen 5,00,000, uniform mi 3000 ta tûr leh buhfai kum khat tla tûr min pêk an tiam a, damdâwi leh WT set dry battery hmanna chi pawh mi pêk tel an tum,” tih a lo ziak ve bawk. Rangamati aṭangin Pu Laldengan Chhântlâng Capital (Sajek) a pan ding a. October 22, 1970-ah hnam sipaite hnenah, “China rama an puan tahna industry-ah kan kal laiin meikhu zâm rawng an lo tah mawlh mawlh mai a. ‘A va mawi ve, in zawrh tûr em ni?’ ka ti a. Anni chuan, ‘Khûtah Pakistan-ah (East Pak) kan unau Mizote zalenna sual an awm a, chûngho hâk tûr chu a nia,’ tiin min chhâng a. Dâwt an sawi loh zawngin uniform meikhu rawng in ha thuai ang. Silai pawh .303 Rifle lo deuh in hman tûr a rawn thleng har lo mai thei a ni,” a ti a, an hlim tlâng hle âwm e. Amaherawhchu, China thawmhnaw chu an dawng ta mai lo a, Pu Laldenga tih-elna ṭawngkam pakhat, “Tah ta ngêi e” tih pawh a lâr hman viau a ni.
October 22 vêl aṭangin East Pakistan ram pum chu Cyclone tleh tûr vângin an râlkhêl ṭan a. November 13 zing dâr 2:30 aṭangin MNF te awmna ber, Chittagong Hill Tracts-ah Bhola Cyclone a thawk ṭan a, chawhma dâr 11:30-ah a reh fel a ni. Tichuan, kum 1970 tâwp lamah uniform tûr puanthân hring, ruksai, lukhum, râltuithâwl leh damdâwi an dawng ta a, râlthuam erawh a tel lo thung. Pu Lalnunmawian an uniform dawn tûr chu ṭhui sa ni se a duh viau a, “Size thawn mai sela,” a ti hial a. Mahse puanthân zâwnga an dawn miau avângin February, 1971 thla chhung zawng pawh khân Col. Rêngkhûma leh a hote chu uniform ṭhui rêng rêngin an la phi buai hle a ni.
Mizote tiatpui lek lek Chinese-ho hnen aṭanga thuamhnaw dawng nia inngai si, an lukhum leh pheikhawk dawnte kha a Mizo size lo angreng khawp a. Hnam sipaite pawhin an lukhum khum tâwk loh chu chung lamah an thlawh a, ‘lukhum ânchhedawng’ tiin an sawi a. Pheikhawk pawh an bun tâwk loh hlawm avangin ‘mawng sawh pheikhawk’ an tih phah bawk a; an tlûkpui nasa viau a nih hmel e. Engpawh ni se, ṭanpuina an dawng hrim hrim kha a lâwmawm rualin, Pu C. Lalawmpuia Vanchiau, Phd lehkhabu ‘Rambuai Literature’ (2nd Edition, phêk 382) han chhiar chuan Bhola Cyclone vânga ram dang chhawmdâwlna zâr an zo mai zâwk a ang riau a ni. He lam chu duh tâwk ila.
Zhou Enlai leh Pu Lalhmingthanga ‘inbiakna hlimawm’ tak hi kum 45 chhûng vêl zet lehkhabuah a lo chuang tawh a, hêng lehkhabu chhiar tawhtute tân thil thar a ni lo. Amaherawhchu, kumina chhuak Pu Zoramthanga lehkhabuah ve thung chuan Zhou Enlai leh Pu Zoramthanga inbiakna zâwk ang deuhin a lang ta tlat mai a, Pu Lalhmingthanga rêng rêng a lang ve ta lo a ni!
Ram leh ram indâwr an nih avâng khân a lailum luahtute chu President (Pu Laldenga) leh Foreign Minister (Pu Lalhmingthanga) an ni lo thei lo a, kil khatah P.A to President (Pu Zoramthanga) a awm ve ang tih a rin theih bawk. Zhou Enlai khân Zoramthanga hnenah a kum zât a zâwt lo ang, Zhou Enlai-a a tinui bâwk bâwk lo ang tihna ni lo vin; kum tam tak chhunga he inbiakna report hlimawm kan lo hriat bel tawh kha Pu Lalhmingthanga leh Zhou Enlai inbiakna a ni tlat si! Nirmal Nibedon khân lehkhabu a buatsaih lai khân MNF hmunpui a luh chilh a, mi hrang hrang a kâwm kual a. Pu Zoramthanga te pawh Europe aṭanga India rama an rawn luh hnu leh, MNF Capital lama an awm tawh hnu a ni. A lehkhabua Pu Zoramthanga leh Zhou Enlai inbiakna a ziah ve loh dânah Pu Zoramthanga a kâwm hmaih palh em ni aw a tih theih rum rum a ni.
China Prime Minister Zhou Enlai tinui-hawk dawttu kha Pu Lalhmingthanga (MNF Foreign Minister) nge Pu Zoramthanga (P.A to Pu Laldenga) zâwk ni ta ang le? Sawi tâk angin, Pu Lalhmingthanga leh Zhou Enlai inbiakna hlimawm tak hi kum 45 chhung vêl zet lehkhabuah kan hmu tawh a; eng vângin nge Pu Zoramthanga leh Zhou Enlai inbiakna thu hi kum 2026-ah kan hriat ve chauh? MNF Independent Movement nena inkaihhnawihna nei vak lo, Bengali hel hotupa ber Sheik Mujibur Rahman-a nena inbiakna mah kan khawrh chhuah tawh chuan, kum 1970 vêlah pawh ram ropui ni pha (China) hruaitu lawk ber nen hmaichhana inbiakna te chu a pawimawh tehlul nen! Kum 2016-a tihchhuah ‘Mizo Hnam Movement History’-ah khân ziah tel loh atân a va uiawm tak êm!
Bibliography:
1. Nirmal Nibedon, Mizoram: The Dagger Brigade, 1980.
2. Keihawla Sailo, Mizo Ngaihdan Dek Che Tham, 2001.
3. R. Zamawia, Zofate Zinkawngah (Zalenna mei a mit tur a ni lo), 2012.
4. Joy L.K. Pachuau & Willem van Schendel, The Camera As Witness, 2015.
5. Zoramthanga, Mizo Hnam Movement History, 2016.
6. F. Vanlalrochana & C. Vanlalauva, East Pakistan-ah, 2022.
7. C. Lalawmpuia Vanchiau, Rambuai Literature, 2023.
8. C. Vanlalauva, Lalnunmawia (Remna zawngin ûm zêl rawh), 2024.
- C. Vanlalauva