Environment humhalh: Thlirna tlang dang aṭangin
Khawvel danglam chho zel leh environment chhe chho zel hi mihringin hmasawnna kawng kan zawh vang leh hma kan lakna vang a thleng a ni. Bible-a thilsiam chungchang kan inhrilh dan pawh hi environment chhiatna chhan pakhat chu a ni thei awm e. Tun hunah chuan kohhran huang chhungah environment humhalh a tulzia inzirtir a, thilsiam dangte hmangaiha kan inzirtir a ngai. Pathian leh mihring leh thilsiam dangte inlaichinna tak tak hrethiam a, a chhawr tangkai ber keini Mizote thlirna tarmit atanga kan thlir a ngai a. Rokunga’n ‘Kan tlang kan ram a hring, a mawi’ a lo tih thin kha tunah zawng a hring mawi lo ṭan ta si a.
Eng nge Pathian – mihring- thilsiam inlaichinna chu?
He inlaichinna hi kawng hnihin a sawi theih awm e. A hmasa zawkah chuan ‘hla tak atanga inzawmna’ tiin a sawi theih awm e. He inlaichinnaah chuan Pathian chu a hrana awm, khawvel piah lam atanga lokal a ni a, siamtu leh siamte inlaichinna tiin a sawi theih bawk awm e. He inlaichinna hi Karl Barth-a pawh khan an lo sawi vawng tawh thin hle.
A pahnihah chuan, ṭthilsiama Pathian awm vena’ tiin kan sawi thei awm e. He inlaichinnaah chuan thilsiam tinrenga Pathian cheng ve leh awm vena a ni. He inlaichinna hi John Macquarrie khan a lo sawi uar hle a, Charles Hartshorne pawhin Panentheism tiin hming a lo pe ve bawk.
Kan pi leh pute thlirna aṭangin
Kan pi leh pute khan rin dan an nei a, thilsiam zawng zawng hian thlarau nei ve niin an ring. Thilsiam zawng zawngah hian thiltithei eng emaw a awm an ring tlat a ni. Thiltithei bik tih lohah chuan thlarau chi hnih, an damloh leh buaina harsatna an neih changa inthawi thil hlan an hlanna thin leh an ei leh bar kawnga malsawm theitu thlarau a awm an ring a, an zah hle a ni. An rin atang chuan chung lam vanah leh leiah hian Pathian awm niin an ring a, mihringte tlawh ṭhintu leh an bula awm ve reng ṭhin awm niin an ngai. Kan pi leh pute kha chuan thilsiam tinrengah Pathian a awm ve nia an ngaih avang khan thilsiam dangte pawh zah tak leh dimdawi takin an enkawl ṭhin. Chumi piah lamah chuan leilung nen inzawmna thuk tak nei niin an inngai tlat a, chumi avang chuan thilsiam dangte an zah em em a ni. Kan pi leh pute khan chin ṭhan kalhung inzirtirna ṭha tak an lo nei a:
i) Kan pi leh pute khan leilung hi hmun thianghlim vek ni maiah an ngai a, khawiah pawh thlarau a awm ve kha an ring a, thing an kih dawn emaw, thlai chi an thlak dawn emaw pawhin leilung hnenah an dil hmasa phawt thin a. A chhan chu leilungah khan an nunna a innghat a ni tih chiang takin an hria a, chumi avang chuan zah tak leh uluk leh dimdawi takin an enkawl ṭhin a ni.
ii) Kan pi leh pute kha chuan thih hnu piah lamah pawh leilung nen la inzawm tlat niin an ngai a, chutah chuan pialral an panna kalkawngah pawh thil tam tak an paltlang a. Pialral kal tur chuan thangchhuah a ngai thin a, chumi tur chuan ramsa thlan bik kah a ngai. An thih hnuah chung ho nen chuan pialral lut ho turin an inngai a. Chutianga thangchhuah an tum kawngah pawh chuan ramsa dang an tina ngai lo va, an ramsa thah tak pawh chu ngaihdam an dil leh phawt thin a ni. An ramsa thah chungah chuan inthlahrung takin an kut hlei thil leh an nuam tih vang lam ni loin, an hma hun lo awm tur vang a nih thu inthlahrung takin an hrilh ṭhin a ni.
Eng vangin nge environment a chhiat?
Environment lo chhiat chhoh zel dan hi kawng tam takin a sawi theih ang a, hetiang zawng hian han sawi chhoh tum ila.
i) Lynn Townsend White-a chuan environment chhiat zel chhan hi Bible kan inhrilhfiah dan leh pawm dan dik lo vang niin a sawi. Genesis 1:26 ‘thu i neihtir ang u’ tih chu chhuangin, thilsiam dangte chunga mahni duhthu thua che thei nia inngaihna a siam a, chu chuan mihring thuneitu dinhmunah a dintir a ni. Chumi avang chuan duh thâla che theiah a inngaih phah ṭhin. Tin, mihringte chu Pathian anpuia siam thlarau leh ngaihtuahna fim nei tura duan niin, thilsiam dangte erawh chutiang an nei ve lo tia inzirtirna hian nasa takin an chungah hleilenna a thlen bawk.
ii) Juda mite chuan an inzirtirnaah chuan mipa chu pawimawh ber niin, nupui leh mi dangte an awm tiin an inzirtir thin a, mipa chuan awpin a thuneihna chu a duh danin a hmang ta thin a ni. Hetiang deuh chiah hian Thomas Aquinas pawhin an lo sawi a, Pathian chuan thil engkim hi a ṭhat dan indawtin a siam vek a, angelte a siam a, mihring te, thilsiam dangte tiin a ngaihdan chu Bible behchhanin a rawn vawrh darh ta a. Chuvang chuan thuneihna nei nia inngaihna a lo piang ta a ni.
iii) Mihring thiamna leh finna sang chho zelah mihring chuan leilung hausakna chu ama hmasawnna atan a la chhuak a, a chhan pawh thilsiam dangte chunga thuneitu nia a inngaih avangin. Genesis 1:27-28-a mihring siam chungchang Pathian anpui nih chu chhuanpuiin, thilsiam dangte awp nia ingaiin leilunga thil awm chu amah man atan a duh zat zat a la ta a, chuvang chuan environment a lo chhiat zel phah ta a ni.
iv) Eibar zawnna kawngah, a bik takin Mizo society-ah a tam zawk tan chuan tlang ram loneih emaw, leilet emaw, huan emaw siam a ni mai a. Chumi atan chuan ram zau tak tak tihchereu a, hâl a lo ngai thin a, chu chuan ramngaw a tibua ta thin a ni.
v) Khawvel changkang zelah Mizote pawh insiam rem ve zelin, khawvel hmun danga awm ang industry te pawh a lo awm chho ve nawk a. Chumi atan chuan industry hmun siam nan ram zau tak tak an titlu a. Industry atang chuan boruak chhia tam tak an ti chhuak mup mup reng a, chu chuan boruak ṭha lo siamin, chu chuan environment ṭhang zel tur a tibahlah bawk.
vi) Khawvelin insumdawn tawnna kawng a zawh a, chumi atan chuan hmun thar a lo ngai zel a. Insumdawn tawnna khawvel chuan mihring leh hmun a duh zel si a, chuvang chuan ramngaw an lo ṭhiat zel a, chungte avang chuan ramngaw a lo bua lehzual thin a ni.
Eng vangin nge environment humhalh a ṭul?
Thilsiamte leh mihringte inlaichinna kawng hrang hrang a lo chhiat tak avangin mihringte chuan hmasawnna kawng zawh kan duh avangin environment tichereuin ramngaw kan ṭhiat ṭan a. Sallie McFague (hmeichhe Pathian thu thiam) chuan mihringin environment a suasam dan hi tun hma a mipain hmeichhia engah mah a ngai loh a, bungrua pakhat ang maia a ngaih thin lai hun ang mai kha niin a sawi. Chutiang a nih avang chuan mihringin a chenna leilung chu zahna leh dimdawina tel lo chuan a hmasawnna tur chauh ngaihtuah avangin environment chuan chhiat zual lam a pan ta zel a ni. Chutiang avanga environment chhe zel chuan humhalh pawimawhna a lo hring chhuak ta a ni.
Engtin nge hma kan lak ang?
i) Bible kan hrilhfiah dan kan thlak a ṭul. Bible-a kan hmuh angina, Pathianin lei leh van a siam a, a inpuanna hmasa ber pawh thilsiamah a ni a, mihringteah ni loin. Leilungah hian Pathian inpuanna ropui tak tak a awm a, John Calvin-a pawhin tlukna kha chu awm ta lo se chuan Pathian chhandamna pawh hi thilsiamte atangin a awm thei ang ti hialin a lo sawi a ni. Mihring nunna hi thilsiamteah a innghat a, leilung hian nihna (identity) a pe mai zawk a lo ni. Bible chik taka kan en chuan, mihring a siam khan Hebrai ṭawng adamah tih hman a ni a, chu chu leiṭha tihna mai a ni. Chuvang chuan, leilung nen hian inzawm tlat kan ni tihna a ni a, kan nunna hnar a ni a, uluk taka enkawl a ngai. Bible chuan leilung hi duat taka enkawl leh venghim turin min chah a, Rom 8:19-ah chuan, ‘Thilsiam zawng zawngte chuan Pathian fate lo lan hun chu an nghakhlel hle si a’ tih kan hmu a. Keini Pathian fate hian tlukna avanga khawvel (leilung)-a chhiatna thleng hi kan thawi dam hun nghakin min hmuak mek a ni.
ii) Kan pi leh pute pawm dan kan chawi thar a ngai. Kan pi leh pute kha chuan leilung hi an tana Pathianin a pek a ni a, leilung hian anmahni ang bawkin dikna leh zalenna a nei ve a ni an ti ṭhin. Leilung leh a chhunga awm mihringte pawh hi Pathian ta an nih vek zia chiang takin an hria a. Sam 24:1 ‘Leilung leh a chhunga thil awm zawng zawng hi Lalpa ta a ni a, khawvel leh a chhunga chengte nen hian.’ Heta ṭang pawh hian leilung hi Pathian ta a nihzia chiang takin kan hmu a, a chhunga cheng mihringte ni loin. Chumi a nih avang chuan leilunga awm zawng zawng hi community khat kan ni a, uluk leh dimdawi taka inenkawl tawn tur kan ni tiin an inhrilh ṭhin. Chutiang chiah chuan tunlai ṭhangthar lung fing zawkte hian kan ngaihdan kan siamthar a ṭul a ni.
Kan pi leh pute kha chuan an mamawh châkkhai tawk lekin leilungah an mamawh an la thin a, chutah pawh chuan leilung lakah chuan ngaihdam an dil zawk ṭhin. Leilung chu an nunna kengtu a nihzia chiang takin an hria a, leilung hmanga Pathian inpuanna chu an nun kawng zawhna atana pawimawh a ni a, an mamawh tawk bak chu an khawih ngam lo ṭhin. Chutiang chu hria ila, vawiina ṭhangthar zawkte hian leilungah kan nun a innghah nasatzia hria ila. Mihring hmasawnna kawng kan zawhnaah pawh mamawh tawk bak chuang liam tichhe lo tura kan pi leh pute’n an lo inzir ṭhin kha kan inzirtir ṭhat leh a pawimawh a ni.
Kan pi leh pute kha chuan leilunga thilsiam zawng zawngah hian thlarau a awm vek an ring a, chuvang chuan leilunga thilsiam tinreng hi an unau ang maiin an enkawl a, an zah em em ṭhin. Thilsiamah chuan Pathian a cheng a ni tiin rinna nghet tak an nei a, thilsiam leh leilung zah leh enkawl ṭhat chu Pathian zahna niin an ngai a, an enkawl uluk em em ṭhin. An mâwl vang leh finna san loh vang lam pawh ni loin, Pathian hi leilungah a inpuang a ni tih an chian zawk em avangin leilung chungah zah an lo ngai zawk ṭhin a lo ni. Chutiang chuan ṭhangtharte pawh hi kan pi leh pute rin dan khan rin dan âtthlâk ti mai loin, a ropuizia leh Pathian zahna zawk a ni tih hriain kan inzirtir ve zawk tur a ni.
Kum 1851-a Red Indian hnam pakhat Suquamish lal Chief Seattle-a’n US President Franklin Pierce-a hnena lehkha a thawn aṭang pawh hian leilung leh mihring hi an inzawm tlatzia chiang takin a sawi a. Khawvel changkanna ûma kan phet lutukna lamah hian Pathianin leilung hmanga a inpuanna kan lo hmuh hmaih palh a, Pathian zah ti chungin a thu kan lo awi lo fo ṭhin. Chuvang chuan environment humhalh kan tumna kawngah hian kan pi leh pute tih dan ṭhin kha chawi nung leh ila, Pathian ropuina pawh kan hmu leh zawk ngei ang.
Chief Seattle lehkhathawn a, leilung a sawi dan thenkhat chu:
The perfumed flowers are our sisters; the deer, the horse, the great eagle, these are our brothers.
The rocky crests, the juices in the meadows, the body heat of the pony, and man—all belong to the same family.
This shining water that moves in the streams and rivers is not just water but the blood of our ancestors.
Teach your children what we have taught our children that the earth is our mother.
- Theodore R. Fanai