Mizo Awakening
Zawhna:
Sawrkar hi eng nge?
Chhanna:
1. Sawrkar chu ram leh mipui fel taka rorelsak kan nih theihna atana inrelbawlna a ni.
2. Sawrkar chu kan ta, kan siam, kan hnena awm a ni. Sawrkar ángchhungah kan awm a, kan angchhungah sawrkar a awm a ni.
3. Sawrkar chu ropui taka chungnung lurh a ni lo a, mipuite kaikuahtu a ni. Sawrkarah lal thuthleng a awm lo, hnathawh kawr leh mipui rawngbawlna hmanrua a awm.
4. Sawrkar chu dan siamtu a ni a, dan anga fel thlep thlawpa thil ti tur a ni; chîrî taka thil mumal lo ti mai mai tur a ni lo.
5. Sawrkar chu thil thlawn pek semtu a ni lo a, kan chhungkua min chawmtu pawh a ni lo. Sawrkar chu hmasawnna kuangfung duangtu a ni a, chu chu mipuiten kan lo chhawr ang.
Sawifiahna:
1. Insawrkar dan chi hrang hrang a awm a, kan ram insawrkar dan democracy hi ‘mipui thuneihna’ tihna mai a ni. Mipuiten kan aiawh tur insawrkarnaa mawhphurtute kan thlang chhuak a, thlan chhuahte chu dan hmangin thuneihna leh mawhphurhna kan pe a, chu chu ram leh mipui tan liau liau a ni. Thlan chhuahte chuan ro aw n rel ang a, dan an siam ang a, hmasawnna kuangfung an duang ang. Heng zawng zawng hi ram leh mipui tan a ni, a dang a awm lo.
2. Insawrkarna fel taka a kal theih nan hnathawktu tam tak a ngai a, chu'ng mite chu sawrkar hnathawkte an ni. Tichuan, democracy insawrkarnaah hian mipui hlawm thum kan lo awm ta a, mipui nawlpui te, sawrkar hnathawk te, thlan chhuah roreltu te. A enga mah hi invaivung tur leh mahni duh lam hawia thil ti thei kan awm lo, ram leh mipui tan a nih ngawt loh chuan. Dan hmaah mi tin kan inang vek a, kan thuneihna a san poh leh kan mawhphurhna a sang poh mai zawk a ni. Mi tupawh, mipui kan ni emaw, sawrkar mi kan ni emaw, hruaitu kan ni emaw, ram leh mipui tan thil ṭha ti lo leh thil tha lo ti kan awm chuan danin a kawng a zawh ang a, hrem ngai chu hrem tur a ni. Chutiang tih theihna dan chu kan zavaia hnena pek a ni a; kan inṭanpui tawn ang a, kan invenpui tawn tur a ni.
3. Abraham Lincoln chuan, “Sawrkar chu mipuite ta, mipuite siam, mipuite tan a ni,” a ti a, a fûn kim hle. Inthlan apiangin duh thlan tur chhawpsak kan ni a; khawia mi pawh, eng mi pawh ni se, mipui tam berin kan duh thlante chu roreltute a ni. Thlan chhuah aṭangin mawhphurhna kuangfung pawimawh zual changtute inruat a ni a, a khaikhawmtu leh hmahruaitu inruat a ni bawk. Kil hrang hrang aṭanga thlan chhuah an ni thei a, a zahawm ber zawk chu mipuite duhthlanna a ni. Ruling bial, opposition bial tih te hi sawi sawi tur pawh a ni lo; heng biala mipuite hi kan ram mi ni ve lova kan ngai a nih ngawt loh chuan.
4. Insawrkarna atana kan sum mamawhte hi khawi aṭang mahin sawrkarin a hai chhuak hran lo, mipuite’n kan thawh khawm a ni. Chaw kan ei maw, meizial kan zu emaw, zu kan in emaw, kan inbual emaw, TV kan en emaw, motor kan chuang emaw, kan hausa emaw, kan rethei emaw, mi tinin thil kan lei/hralh apiangin sawrkar sum bâwmah pawisa kan thawh zel a ni. Kan chet velna, kan mamawh leh duh zawng a tam poh leh sawrkar sum bâwmah pawisa kan thawh hnem a ni mai. He mipui sum thawh khawm hi renchem em em tur a ni a, ram leh mipui tan uluk leh daihzai theihtawpa hman tur a ni a, hma kan sawnpui ngei ngei tur a ni. He mipui sum mahni tana lo chheprelh kan awm chuan dan angin kan hrem tur a ni a, an lo lawr chhen phei chuan mipuiin kan umbo mai tur a ni.
5. Thil chiang tak a lang ta. Insawrkarnaah chuan mipui vantlang, sawrkar hnathawk, thlan chhuah roreltu, kan vaiin kan pawimawh ta vek mai a. Heng zawng zawng min khaikhawmtu leh hmahruaitu pawimawhzia hian a kuang a fâwn liam a; chutihlaia kan rualawhna reh thei lo erawh ngaihtuah a ngai e. Insawrkarnaah hian ‘hero’ nih tum chi a ni lo va, mawhphurhna la chunga thawh chhuah chi a ni.
Thubelh:
Dan rorelna (rule of law) a fel chuan mipui kan zalen a, ramin hma a sawn a, mipui kan him bawk a ni. Dan tam tak a awm a, dana inziak (writings) a pawimawh rualin, danin a tum (purpose/intention) phawk chhuak fuh rorelna/thutlukna dik (justice) hi a pawimawh bawk si. India Danpui (Constitution) pawh khauh hle mah se, pawh fân theih (rigid & flexible) a ni. Chuvangin, dana inziak en bing ngur theih a ni ngawt lo a, khatiang ang thubuai kha tunhmain rel a ni tawh em tih te, a chalremna thu te ennawn leh fo a ni ṭhin (precedence). Hei hi a fel tawk zo mai bik lo a; mihring ṭhaṭna dan (moral law) te, khuarel dan (natural law) te pawh hnualsuat ngawt theih chu a ni lo vang.
Tichuan, mipuite’n khua leh tui kan nih anga kan chanvo dik tak chan hi kan phu a, kan chang ngei tur pawh a ni. Chutiang tur chuan thil a kal em, insawrkarna a fel em, hmasawnna hnathawh a dik em, tihte pawh kan endik thei a ni. Chu chu tu tih tur bik mah a ni lo a, kan zavaia kan chanvo a ni.
Entir nan, hman deuh khan thingtlang pa pakhat chuan hmasawnna hnathawh kalphung ṭhenkhat chu dik tawk lovin a hria a, Prime Minister hnenah lehkha a thawn mai a. Chutianga tih theihna dan fel tak a awm a, PM office pawhin dan angin chhanna a pe mai a ni. Tin, tunlai hian Mizorama kawngpui siam mek hmun ṭhenkhat chu a ṭha lo hle a ni âwm a. Heng hna hi mipuite’n RTI dan hmanga a hna kalhmang lehkha pawimawhte lak chhuah a, endik mai tur a ni. A lo rei ang a; kan insumdawn tawnna, kan zin veivahna, kan lirtheiin a tuar ang a, nunna chân hial pawh a awm thei. Mi tu emaw suahsual vang mai maia kawngpui ṭha lo neih kan phu lo. Hei hi entirna mai chauh a ni, hmasawnna kuangfung dang tam tak endik tur a awm ang.
Chutiangin, hmasawnna hnathawh hrang hrangte leh a chhehhnawkte pawh, dan lo anga thil tih a awm chuan danin a kawng a zawh ve mai tur a ni. Chu chu mi pawisawina leh inhuatna lam a ni lo, ram leh mipui tan hmasawnna kuangfung duan anga thil ti duh lo chu mam leh mipui pawisawitute an ni zawk; hrem tur an ni a, huat tur an ni. He mipui dikna chanvo pawimawh tak hi kan hai der luih rei poh leh kan tuar rei dawn a ni mai. Dik chu dik, dik lo chu dik lo–hei hi kan ram leh mipui damna tur chu a ni mai, a bak a awm lo. Hriat ril tur leh sawi fiah tur pawh a awm chuang lo.
A tawk e!
"Eng hian nge ram hruaitu kan thlannaah thutlukna min siamsak?" tih hi kan ngaihtuah nawn a ngai. Kan ram inrelbawlna kawngah hian, "Eng system nge pek kan nih? Eng system nge kan beisei zel dawn?" tih hi ngaihdan min siamsaktu ni tawh teh se. Thil holam te te hian kan ngaihtuahna hruai suh se la, ram leh mipuite hi kan inngaihtuah a ngai ta e.
- Kj Jona