ZPM sawrkar hnuah Secretariat ka tlawh ve a
Mi hnuaihnung ber leh rethei tak ni mah ila, MLA leh Minister-te leh rulling party te khabe liam changin ka pan lo vang, hengho hi ka mamawh ve lo, lo ti ve tlat ṭhin ka nihna chhan chu, kan sawrkar kal tawhte leh rulling party-te khawsa zia kha ṭawphnawk ka ti a, ka hne a, ka hua a, thin an tirim a, ka bei an tih dawn lutuk ṭhin vang a ni.
Mahse, mihring kan khawsakhonaah hian, a ṭhen nuam ti tak leh thawveng taka kan awm lai hian, tute emaw chu mangang tak tak, thil manganthlak tak tawk mekte, ṭanpuitu mamawh em emte kan lo awm fo bawk ṭhin si a. Chu'ngho tan chuan anni kha pan loh theih loh an ni ṭhin si a ni. Tin, sawrkara ṭhi beh ho khan anmahni kha pan lo thei lovin mipui kha min siam ṭhin bawk a ni. Khawtlang hruaitute'n emaw, sawrkar department-te'n emaw awlsam leh ṭha zawk leh chak zawka hna an thawh theih reng te, mipui manganna leh harsatna rang zawka an chinfel theih tur rengte kha - Party recommend-na eke bale, MLA/Minister phalna chuti khati an han ti kual kawi vel ṭhin kha a ni a. Thaw hi a veng lo ṭhin a ni.
Ka hriat thiam loh ber mai pakhat chu, in hmun dilna form lei tura Minister phalna lak a ngai an tih mawlh mai kha a ni. Minister khan Mizorama hmun ruak zawng zawng hi a hre vekin, in hmun atana dil tlak a nih leh nih loh hi a hre vek dawn em maw ni le? 'E, Tawngkawlawng chhim veng tuikhur bula mi kha chu dil ka phal lo, chumi tan chuan ka ti. Sakawrtuichhun vengthlang leilawn piaha mi kha chu chumi chuan dil rawh se' a lo ti thlap thlap zel dawn em ni le? Miin hmun ruak nia an hriat chuan tu pawhin an dil thiang a, hmun ruak a nih tak tak leh tak tak loh te, in hmun atana diltlak a nih leh nih lohte chu khalai ram bialtu revenue staff leh khawtlang hruaitute khan an hre vek zawk dawn a. Miin in hmun dilna form a lei rual rualin emaw, a dil rual rualin emaw kha in hmun kha a nei nghal dawn pawh a ni si lo va. Tu pawhin, khawilai pawh hmun ruak nia a hriat chu a dil ang a, department leh khawtlang hruaitute'n an endik (verify) phawt ṭhin kha a ni si a. In hmun atana pek chi a nih leh nih loh te, a diltu chu pektlak a ni em? tihte chu sawrkarin a la ngaihtuah mai tur ni awm tak kha a ni si a. In hmun dilna form cheng 10 man lei tura hmun hla tak tak aṭanga vawihnih vawithum; Minister hmu tura kal ngai kha vawiin thleng hian a awmzia ka la hre thei lo a ni.
Kei pawh ka ram, tun hma 1985-a LSC siam lai vela ramhnuai deuh a la nih avanga a dik chiah chiaha teh hleihtheih loh chu, tuna enkawl fai a lo nih hnu hian, a pass-a inziak aiin a area a lo zau deuh si a, a ram leilung thleng leh ramrite a dik vek bawk si a, kan rite nen kan fel vek bawk si a. Revenue hotute nen kan sawiho hnuin, a áwl lai chu in hmun pass thara dil mai tura min tih avangin, in hmun dilna form lei tur ringawtin Minister vawi li ka pan a nih chu. Mahnia lo maha anni ho hmuh peih loh teh reng nen, thin a rim duh khawp mai. Revenue department-a kan thawh ve laite min ti hrechhuak rum rum a ni.
Hmun hla tak tak leh thingtlang kilkhawr tak tak aṭangtea harsa tak leh buaithlak taka lo kal ṭhin Minister hmuh tum, hmu thei si lote kha ka hmu ve fo va. Kha'ng mi rethei mi mangang khawngaihthlak tak takte kha an chanchinte, an mangannate ka zawt ve fo a ni. An hmel leh an dinhmunte, an retheihziate, an manganziate, Minister an pan zinziate, an hlawhchham zinziate, an hmel aṭanga beidawnna leh manganna ka hmuhte khan ka rilru an tihah ṭhin a, thawpikthlak ka lo ti ve ṭhin a ni.
Minister staff-te lah chu an pute chanchin han zawt ila, engmah hriat an nei ngai si lo. Kan sakuh ser nghah tlang ngawt ngawt mai ṭhin kha a ni a. Ka thinrim chang chuan Minister staff-te bula phun cháng ka nei ṭhin. Mahni hrawn ber mahni pute vawiin nia an awm dan tur chanchin tlem tal pawh han hriat theih loh chu a va mak ngai ve le. Mipui a va zah lohthlak ve le, ka ti fo a ni. An staff-te thleng khan mipui chu engah mah min ngai lo ṭhin hle a ni. Kalphung hlui kha chu ngaihawm lo ve tak a ni. Khatiang vel chungchang kha vawi khat chu ka ziak nghe nghe a. Sawrkar thar, Mipui sawrkarah chuan hetiang ang hian thil a awm tawh lo vang. Ni tin Minister-te awm dan tur hi a theih chin chin chu mipuiteah hriattir an ni ang a, an staff-te pawhin an hre vek tawh ang, tih lampang khan ka'n ziak ve ngawt a nih kha.
Tichuan, tun ZPM sawrkar tharah hian kan ram sawrkar hmunpui, kan Minister- te ṭhuthmun remna, an luahlum ngei mai Secretariat run pui chu kum 2025 kum tawp lam aṭang khan ka'n bel ve leh chhin ta a. Tih tur leh dil tur vak nei hek lo i le, an hnenah pawh, 'E, eng tehchiam mah ka rawn kal chhan lo, in fan-te kan ni si a, in office ngeiah live-a rawn hmu tur che uin ka lo kal mai mai a ni' tiin ka chibai pah zel a. Min bialtu MLA Minister erawh ka fiam ve zauh va, ' Eng nge mi tihsak ve dawn le?' ka'n ti zauh va. Ani chuan thutak hmel deuh hian, "Ka chanah hian work a awm ve mang si lo va, engtin nge maw kan han tih dawn chu le..." tiin, min ngaih pawimawh hmel taka tih tak deuha a han tih chhoh charh charh lai tak chuan, rang takin, 'Ka fiamthu mai mai a nih kha, engmah ka mamawh lo ve. Therhlo kan lo beisei ve zel chuan dawt kan sawi a ni dawn asin' ka lo ti thuai a. Amaherawhchu, hmalam hunahte chuan eng emaw lohtheihloh thilte chu lo la awm ve thei tho chu a ni a.
Krismas chawlhin min nang chho nen, keiin hunawl ka nei reng bik lo bawk nen, tin, Assembly seassion lo ni chho bawk nen, ka kal remchan laia lo awm lo an lo awm ve ṭhin bawk nen, an vai chuan hmaichhanah ka hmu kim vek thei hrih ta lo a ni. Hun remchang a la awm a nih chuan ka la hmuh kim loh ho pawh hi hmuh leh tho ka la tum a ni.
Ka hmuh theih chhun Minister panga te chu an hmaichhanah ngei chanchinbu an chhiar ngai leh ngai loh ka zawt vek a. Na tak taka anmahni ka beihna thute an lo hmuh leh hmuh loh thute ka zawt vek a ni. A ṭhenin chhiarna hun an neih loh thu an sawi a. A ṭhenin uluk taka chanchinbu an chhiar ṭhin thu leh, ka thu ziak an lo hmuh ṭhin thute an sawi a. Pahnih phei chuan keia kara ka hming chu a awm leh awm loh an zawn hmasak ber ṭhin thu min lo hrilh hial a ni. Tak tak ni tak maw. Heng Minister ka hmuh kim theih loh hote pawh hi an office ngeiah an staff-te ka hmu kim vek tho va. An Pi an Pu-ten chanchinbu an chhiar ngai leh ngai loh te ka zawt vek tho a ni. An chhiar ngai ṭhin thuin min chhang hlawm a. Eng chanchinbu nge an lak tih ka en kher zel bakah, chanchinbu chu an Pi an Pu-te dawhkanah an dah ngei ngai leh ngai lohte ka zawt vek kher bawk a ni. Hetia ka tih chhan chu, lehkha leh chanchinbu chhiar ṭhinte hi ka dah san avang leh, mihring tu pawh hi lehkha leh chanchinbu an chhiar ngai leh ngai lohah hian, anmahni beisei dan tawk tur leh, an chim chin tur thui tak a innghata ka hriat vang a ni. MNF sawrkar hnuhnung ber an tlin hlim pawh khan, opposition an nih lai ang thoa chanchinbu ngai pawimawh tura ka tihna chu chanchinbua ka ziah bakah, an office ngeiah a copy ka pe a ni. An zawm leh zawm loh vang nge chu ka hre lo va, inthlan leh hmasa berah chuan an tla ta a nih kha.
Aw le, ZPM sawrkar, mipui sawrkarah meuh chuan office hrang hrang leh secretariat ngei pawh chu dawr an lo nuam em em vek tawh mai hi a lo ni a. Minister kan hmuh theih dawn leh dawn lohte chu mi tin mai chu min lo ngaihvenpui em em zel tawh a. An staff zawng zawngte chu biak an lo nuam em em vek tawh hi a lo ni. An Pi an Pu-te awm dan tur chanchin lah min hrilh hreh hauh lo. Langtlang mipui sawrkar chu a va ni tehlul em. Lehkha te, visiting card pawh a ngai lo, kan hmuh theih dan tur ringawt chu an ngaihtuah ber ni hialin ka hre ṭhin. An office-a len luh leh an bungrua leh an tuisik ṭawmpuite chu a inthlahrunawm ta lo. 'Hetah hian lo ṭhu lawk la, chumi khami chu a lut lawk a, chutah khatah chuan a kal dawn si a, chumi hma chuan i hmu hram dawn nia. Naktuk, chumi khami niah chuan chutah khatah a kal dawn a, i hmu thei dawn si lo, tihte chu mi tinte min chhan dan chu a lo ni ta a ni. A va nuam tawh tak em ve le aw.
Tin, ZPM sawrkar tak vang emaw ni, tun hmaa kan hmuh tam em em ṭhin, mi mangang tak tak ni awmte kha ka hmu ngai meuh ta tlat lo mai. Chu'ng zawng ai chuan, an hmel en reng reng pawha luak tichhuak, tute nge, eng mi nge tih hriat nghal theih, mi rilru hrisel lo leh thlengtlawr zuan, thotle ang maia uih bawm tur ringawt zawnga vir hut hut ṭhinte kha an awm ta mang tlat lo mai bawk. Tun hmaa ni tin silpaulin leh eng eng emaw tlachawp beisei ṭhinte, pawisa thianghlim lo tlachawp zawnga zi hut hut ṭhinte kha khaw nge maw an awm zawh tak vek le? Sawrkar office hrang hrang leh secretariat te chu a lo va felfai ta ve maw le.
Rulling party ZPM office hi ka spy ru zeuh zeuh ṭhin a, an chhung inkhawmte hi ka chhim ru ve zeuh zeuh ṭhin. Tun hmaa rulling party dangte office-a ni tin mi chi hrang hrang, mahse, rilru, tum leh duh inang vek, pawisa thianghlimlo te reuh te aṭanga lianpui, tam em em neih theih dan tur ringawt buaipuia Thluaka sum lut ho phe suau suau ang kha ZPM office-ah chuan ka hmu ve mang miah lo nia. Tun hmaa ruling party hruaitute in leh, MLA leh Minister in vela inhawr tup tup ṭhin angte kha kalphungtharah chuan hmuh tur an va vang ta ve le. Mamawh chu an nei ve ngei awm si a, mahse, fel tak leh dik tak, hawihawm takin an ti ṭhin a ni ngei ang. A lu lam an fim phawt chuan a mawng lam pawh an lo fim ta a ni ngei ang.
ZPM mi leh sa leh an sawrkar hotute chezia leh thil tih, an ṭawngkam aṭang leh, an hmel aṭang hrim hrim pawh hian, a hmaa mite hi an ang lo hrim hrim ka ti ṭhin. Engtin nge pawisa ka siam theih ang, tih ringawt hmel pu ve lovin, engtin nge mipui leh ram tana ṭha ber tur ni ang tih ringawt an ngaihtuah niin a lang. A hmaa mite kha zawng, tuna opposition an nih hnu thleng pawh hian an chezia, an ṭawngkam an thil tih dan han en leh, an hmel aṭang hrim hrim pawh hian kei tak phei hi chuan an eiawm lohvin an ngaihzawnawm loh hi ka lo ti ru ve deuh tlat ṭhin. An inang lo a ni ber e. Mipui hmaah an la inlan ve sek leh ta nghal a.
Aw le, hetianga kalphungthar sawrkar kan sawi mek lai hian, tun hma hun thim lai, kalphung hlui ṭha lo tak kha lo la ngai ve tlat kha lo la awm ve theih tho a nih avangin, hengte hi kan la hre reng em? tih tawi tein inzawt ta ila. Thil tam tak leh thil neuh neuhte chu kan sawi mai seng tawh lo ang a. Tlemte chauh.
1. Truck thlawk thei.
2. Di hmun zawl in ṭhiah man to uchuak.
3. Skywalk leh ropeway nuai za tam bo pil hmakna.
4. Baffacos pawisa chungchang.
5. Tuirial hydel project componsation.
6. Mau chi supply.
7. Kolkata Mizoram house hralh.
8. Lengpui airport leh Kamrula.
8. Drugs leh ralthuam tawlhruk zalen.
9. Kuhva rah ro smugglin mit siai leh a dang ngaihṭhat theih lohna tur tam lutukte.
Khitiang bakah khian sawrkar hnathawk tur fair lo taka lak ṭhin avanga mipui leh ramin a tawrh nasat ṭhinte kha. Hna thiam mang lo lak ṭhin avanga sawrkar hna chhe lutuk leh muang lutuk ṭhin te, sawrkar hnathawk zelthel leh zalen lutukte, sawrkar hnathawk inthlahdah lutuk ṭhin te, sawrkar hnathawk awm ṭha duh lo leh inluling lutuk te, sawrkar hnathawk hawihawm lo lutuk leh sual lutuk te, office kal hun leh ban hun mumal awm lo. Aikal lak culture. Neitu rilru pu map lova hna thawh leh hlawh tam uchuak chiah beiseite. Police chhawr tlak loh lak tam lutuk leh an hna lo tur thawhtir tam lutukte kha kan la hria em? A hun taka sawrkar hnathawkten hlawh la ngai lo. Mahni thawhchhuahsa aṭanga pawisa khawl, GPF pawh mahni mamawh hun taka lak theih ngai loh. Pension pawisa lak har lutuk avanga mahni pension pawisa pawh hmang ve hman ta lova thihsan hialte. GPF leh pension pawisa tifel tura rulling party leh MLA leh Minister phalna lak ngai. Mahni GPF leh pension pawisa la tur pawha tute emaw tlawn leh commission pek ngai ṭhinte kha kan la hre reng em? Kan ṭhianpa pakhat Headmaster, kum 2025 kum tawp lama pension pawhin, "MNF sawrkar laia ka pension hman lo leh, ZPM sawrkar hnua ka pension hlauh chu ka lawm kher mai. Ka pension rual rualin ka pension pawisa leh engkim a fel nghal vek a, pension hlawh pawh ka la zawm nghal char char," a ti a ni. Mihring rilru piansualtirtu a thlawna semte kha kan la ngai em le?
Khatiang Lawilo Dawrpui kha hawn leh a, zik leh huai huai kha kan la thlahlel em? Khatianga kan awm chhan kha ram dang leh hnam dangin min zawt ta se, engtin nge kan sawi fiah ang le? An lakah nuam kan tiin kan inchhuan phah ang em le?
Chutiang zawng zawng aia mipui rilru tihrehawm ru rengtu leh, nuam leh thawveng leh zalen taka mipui min awmtir thei ngai lotu chu - Kan hmuh leh kan hriat ve phak lohah hian engkim mai hi a ṭha lo zawng hlir, under current hian engkim hi unfair means-in a kal reng ang tih rinna lianpui kan neih ngheh tlat reng ṭhin avang khan, mipuite kha englai mahin awm nuamin min awmtir thei ngai lo a nih kha. Kha'ng hun kha kan ngai leh tawh zawk em?
Tunah chuan engkim a thar ta. Mipui kan zalen ta. Mipui kan thlamuang ta. Mipui kan thawveng ta. Mipui mimir nawlpui rilru leh sawrkar hnathawkte rilru pawh a lo hrisel ta. Mipui ngaih a ṭha ta.Tunah chuan mipui kan hlim ta.
- K. Hmingthankaia