Written by
- Dr. C. Khawlthangmawia
MAH&VS

Care and Management of pet animals (Ui leh zawhte enkawl dan ṭha)

Mihringte hian ran chi hrang hrang kan vulh a, mahse 'pet animals' kan tih bik chu ui leh zawhte hi an ni bik a. Chhungkaw member ang maiin kan duat a, ei tur ṭha ṭha kan hlui a, zanah hialte pawh kan mutpui ṭhin. Chuti a nih avang chuan ui leh zawhte vulhtu tu pawhin kan hriat ngei ngei turte 'Technical' teh vak lovin kan tarlang dawn a ni.

Ui leh zawhte hi enkawl dan azirin a neitu an hre thei hle a, duattu leh hmangaihtu hmel chu an hai bik lo hle a ni. Chuvangin, kan vulh tur kan thlan dawnin kan fimkhur a ngai a, kan hriattur hrang hrangte lo tarlang ila.

1) Ui/Zawhte note thlan dan:

Fimkhur takin kan thlan a ngai, mit berh lo, vun natna nei lo, pianṭo ṭha, hrisel hmel tak kan thlang tur a ni. An lak hran hun hi thla 2 a ni tlangpui a, ui tṭhenkhatah chuan thla 3-a lak hi a duhawm mah zawk.

2) Vaccination ngai pawimawh tur:

Ui hian natna hlauhawm tak tlanglawn chi 2 a nei a, chu chu 'A pûl hri' (Canine distemper) leh 'Ui â hri' (Rabies) te a ni. Ui pul hri (Canine distemper) venna Vaccine hi Combined Vaccine or Mix Strain Vaccine an ti a. Chu chu chiu ngei ngei tur a ni. A pian aṭanga 6 weeks-ah chiu tur a ni a, thla 6 hnuah chiu leh tur (Booster dose). Chumi hnuah chuan kum tin vawi 1 zel a dam chhungin chiu tawh tur a ni a. Doctor-in Certificate a lo pe ang a, chiu leh hun a inziak zel ang.

'Ui a hri' (Rabies) venna Vaccine hi damdawi siamtu Company hrang hrang a awm a. An Vaccine hming pawh a inang lo. Tuna kan hman lar deuh chu ‘Raksharab leh Pentadog etc’ tihte a ni. Ran damdawi dawr lian deuhah chuan an zuar vek a ni. Uite thla 3 an tlin chauhin chiu theih a ni a, thla 6 a lo tlinin chiu leh tur (Booster dose) a ni. Chumi hnuah chuan kum tin vawi 1 a dam-chhungin chiu tur. Vety doctor ten Certificate an lo pe zel ang a, chiu leh hun tur an ziak vek ang.

Zawhte bikah hian 'Pul hri' hlauhawm tak an neih ve loh avangin Vaccine chi khat chauh pek a tawk. Chu chu Rabies Vaccine a ni. Zawhte hian Rabies an kai ve thei a, mahse ui angin an tuar lutuk lo va, mahse ‘Carrier’ angin a Virus hi an pai theih avangin Rabies Vaccine hi chiu vek a ṭha ber. A chiu dan tur chu Ui Vaccination ang khi a ni.

3) Deworming:

Rulhut hlo hi regular taka pek a ṭha ber a. Ui/Zawhte an pian aṭanga chawlhkar 3-ah rulhut hlo pek ngei ngei tur a ni a, Rulhut hlo a tui chi (Liquid anthelmintics) tam tak lei tur a awm. An rih zawng azirin 1 ml – 3 ml in an kaah barh mai tur a ni. Ni 7 hnuah pek leh tur a ni a, chumi hnu chuan thla 3 danah pek zel a ṭha a, an puitlin hnu chuan thla 6 danah pek a pawi lo. Ui/zawhte hian rulhut pui phek chi (Tape worm) an pai duh hle a, rulhut khawng chi (Pin worm, hook worm, Strongylus spp) te an pai ṭhin avangin an luak leh êk te uluk taka en ṭhin tur a ni. Chutiang an pai chuan Rulhuthlo pawh a chi dang pek a ngai ṭhin a ni.

4) Ui/Zawhte bawm siam:

Kan in luahin a zir a nih chuan an riahna tur bawm fel tak siam a ṭha a, ngaiah an neih chinah chuan fel takin an riak ve mai ṭhin. An chaw eina hmun bik leh an inthiarna tur bik siam ngei ngei a ṭha bawk.

5) A chaw pek:

Kan pipute lo vulh ṭhin Zo ui kan tih mai ho; sa pawh um thei ho kha chuan kan ei ang apiang an ṭhatpui mai a. Tunlaia Ui breed ṭha, changkang ho te hi chu mumal taka chaw pek an ṭha. Kan ei ang chaw hminsa, sa tui chawm, sa hrang hnih khat pek tel a ṭha. Tunlaiah Ui chaw / zawhte chaw ready-made ṭha tak tak lei tur a awm ta bawk a, a ziaawm ta hle. Zawhte bikah chuan sazu nung ṭha hi man se, ei ngei se an taksa hi chuan a ngeih ber an ti.

6) An damloh hriat hma:

Kan ran vulhte hi mihring ang thova natna vei thut thei an nih avangin an ni tin awm dan, danglamna an nei em? tih endik fo tur. Chaw ei duh lo thut, nguai, bengchheng siam, thil dang a tam mai. Vety Doctor rawn vat ṭhin tur a ni.

7) An chhul lak / til lak:

A chi ṭha bik chi thlah tura kan duh a nih loh chuan an chhul / til lak vat a ṭha. Hei hi thla 5-6 vel an nihin lak a ṭha, a na lova a dam hma bik. Tin, an ṭhang duh a, an lo puitlin hnuah pawh a nu hur, a pa hur vanga insual buai, hliamte a pumpelh a ni.

8) Skin Care lam:

Ui/Zawhte hian vun natna an vei duh hle a, Vun natna (Dermatitis) hi chi hnih a awm a. Scabies leh Psoroptic dermatitis a ni a, pawnlang deuh leh chhungril deuhah vun natna an thlen ṭhin. Hmul ṭona chhungril te beiin a hrik hian hmun an khuar ṭhin. Ui/zawhte hmul a tla vak vak a, thak an ti a, a sen tut thei. Hetiang an vei chuan Doctor rawn vat tur a ni a, Ivermectin injection te, Ascabiol liq, Skin Heal spray te, Himax te an ngeih duh hle.

9) Ui/Zawhte Mitpual:

Mitpual hi a awm ve leh zauh ṭhin a, mit hrui chak loh vang leh Allergy leh Infection vangin a awm thei. Hetiangah chuan Hostacortin H inj, Prednisolone inj leh Nanco eye drop te an hmang ṭhin. Injection chi chu 0.5ml third eyelid-ah ni 5 tal chiu a ngai ṭhin. Doctor rawn vat tur a ni.

10) Puma tuitling (Ascites):

Ui ṭhenkhat pum puar a awm ṭhin a, Pancreatic Cancer vangte, Liver Cirrhosis vangte leh rulhut nasa lutuk pai vangtein pumpui ruak (Peritoneal cavity)-ah tui a tling khawm ṭhin a. A khat tawka siak chhuah a ngai ṭhin. Hriau lian taka a pumpui hnuai lama vih pawha a tui chhia chu paih mai tur a ni. Chuap Cancer leh Chronic Pneumonia-ah pawh awm bawr chhung (Thoracic Cavity)-ah tui a tling thei bawk. Uluk taka Anti-biotics leh Intravenous therapy hmangin 50% vel chu tihdam theih a ni. Metabolic disorder (chaw paiṭawih ṭhalo) pawhin Ascites hi a siam thei bawk.

11) Ui Exer lakpui:

Hei hi thil ṭangkai tak a ni a, uite chi hi chu a ngai lem lo va, Ui breed lian chi Eg. Alsatian, Doberman, etc te hi chu Exer lakpui a, Training ṭha tak pek tum hram tur a ni. An hriselna atan a ṭha a, an dam rei tlangpui.

12) Ui meitan (Docking):

Ui meitan hi Cruelty against Animal Act chuan a phal lo va, mahse ui landan tinalh turin tam tak chuan an duh a. Hei hi Vety Hospital leh Dispensary-ah chuan an tansak thei a ni.

Ui breed hi tam tak a awm a, a lar zual deuh han tarlang ila:

a) Dalmatians:

A origin tak chu Croatia a ni a, 'Hunting dog' an ti bawk. A rim hriatna a ṭha a, Drugs thuhruk zawng chhuaktu leh misual hnu chhui nan an hmang uar hle. A taksa varah a dumin a spot tlangpui a, 'Spotted Coach Dog' tiin an phuah. A len zawng hi 20-30 kg te a ni thei.

b) Doberman Pinscher:

Ui thuawih thei tak, training pek ṭhat chuan Sipai leh Police ten an hmang ṭangkai hle. 30-40 kg a tling thei. Ui khan sang, taksa dum leh ke hmawr, awm bawr buang a ni. A rih zawng hi 30-40 kg a tling thei. German origin a ni.

c) Alsatian:

German Shepherd an ti bawk. Sihal leh Ui inthlahpawlh aṭanga lo piang chhuak a ni. A hnung zang hi a dum a, mei sei buk mawi tak neiin, a ke, dul hmawr leh awm bawr hi a buang tlangpui. A puitling hi 30-35 kg a tling thei. A zirtir fin theih em avangin Police leh Army ten an duh hle.

d) Golden Retriever:

Ui nelawm, zaidam leh thu awih thei tak a ni a, a rawng pawh a sen mawi hle. Great Britain origin a ni a, 25-27 kg an ni thei. Ui khansang tak a ni.

e) Boxer:

A rawng hi a sen uka dumin a rang a, sakei rawng zia ang deuh tak a ni thei a, 25-28 kg a tling thei. Ui fing tak a ni.

f) Cocker Spaniel:

Ui beng sei tak nei, a rawng chu a sen, a uk leh a buangte a ni ber. Great Britain chhuak niin 20 kg-a rit an ni thei.

g) Poodle:

Ui thu awih tak, pian mawi tak a ni. A beng a fualin a tai a fek rat a, ama phu lohin a khan a sang. A taksaah hmul sei tak a nei a, a ke hmawrahte hmul sei tak a nei. Toys a ang hle.

h) Pomeranian:

Uite mi bauh hmang leh kawlh tak, fing tak a ni. A taksa rawng hi a var a tam ber a, a sen a buang leh a dumte a awm thei. German breed a ni.

Ui breed tam tak hi kan sawi seng lo vang a, Ui kawlh chu 'Bulldog' an tih ang chi te pawh a la awm nual. Heng bakah hian breed dang - Irish Setter, Bhotia, Chihuahua, Spitz, Beagle, Basset hound, Afghan hound, Fox terrier, Smooth dachsun te pawh an lar hle.

Heng kan han sawi bakah hian tarlan tur tam tak a awm a, sawi vek sen a ni lo. Ui/Zawhte i vulh duh a nih chuan Breed ṭha deuh vulh rawh. Uluk tak leh duat takin enkawl la, an breed mil ang zelin exercise lakpui te, training pek te pawh uar zel rawh. Ṭhenawmte tan leh mite tan hnawksak lo thei ang berin a zun leh ek te thlahdah lo la, i nunhlim nan, chhungkaw hlim nan, ui leh zawhte lo vulh zel ang che.

Ka lawm e.


- Dr. C. Khawlthangmawia, MAH&VS