Written by
- Nick Lalrinmawia

Hmasawnna leh humhalhna kal kawptir – Lammual Master Plan

Khawvela thingkung sang ber chu California rama Sequoia kung niin, feet 380 chuang zeta sang zu nia! Millennium Centre chu a chhuk en vang vang dawn.

Aizawl khawpui chhunga thingkungte hi kawng sir, mimal ram leh park-ah te an in zar pharh ṭha khawp mai; thingkung awm khawm tamna ber erawh chu Assam Rifles ina an chhuahsan tak ramah hian a nih hmel.

Kum 2024 khan P.C. Zothanpuii leh Michael Lalramdingliana te chuan Assam Rifles ram chhunga thingkung awm te chipchiar takin an zir a, an zirna hi lehkhabuah fun pumin an tlangzarh – Editor chu Dr. Vanramliana a ni nghe nghe. An tlangzarhna huna kal ve ta chuan uluk tak maiin an thusawi chu ka ngaithla a; Assam Rifle rama ngaw hi ‘Lungs of Aizawl’ tia an chhal lai te chuan ngaihnawm ka tiin, dik hi ka ti em em a ni.

Khawpui chhunga thingkung awm hian boruak (oxygen) an siam a, khawpui inup lum lutuk tur (urban heat island) tidaiin, nungchate (biodiversity) tlatna tur a pek mai bakah, mihringte tan chenna nuam tak an siam bawk ṭhin.

A ṭhatna chhiar sen loh avangin khawpui chhunga thingkung ṭhahnem tak zuah leh phun hi ram changkang zawkte chuan an uar viau. Chutihrual erawh chuan an hlawkpui vek kher lo, a bik takin ngaw awm sa khawih danglam dawn phei chuan tih sual palh a awl em em a ni.

Aizawl Khawpui Chei Tharna Lungphun chu phun a ni ta, hmasawnna duhawm tak a va ni em. An ‘Lammual Master Plan: Early Bird Project’ duan ka en a, ram changkang zawkte anga khawpui lailia hmun nuam leh ṭangkai – thingkung, nungcha, boruak, lei, leh tui tibuai si lo – neih hun min tinghakhlel viau mai. Chumi tihlawhtling tur erawh chuan hmalakna kawngah leilung zah thiam kan ngai.

Thingkung chi 80 vel lai Assam Rifles ram chhuahsan takah hian a awm a, chung zingah chuan International Union for Conservation of Nature (IUCN)-ina humhalh ngai zual anga a chhiar an awm nual bawk – khawvela chereu mai thei dinhmuna ding an nih avangin.

IUCN-ina thingkung a dah pawimawh zualte zinga mi hi chu eng anga hmasawnna karah pawh hmuh reng theih ni se – vang, khuangṭhulh, theitât, páng, thakthîng, April-pâr-pâwl, mualhawih, char, phân leh batlîng te hi.

Chipko Movement hruaitu Sunderlal Bahuguna pawh khan, “Ngaw hi ram hausakna a ni,” a tih kha maw. Hmasawn chung zela ram leilung venhim hi kan tihmakmawh a ni e. Ka zirtirtu pakhat chuan, “Thingkung upa deuh hi an zahawm ka ti,” tiin a sawi.

Khawvela thingkung upa ber zinga mi chu fâr kung chi khat (Pinus longaeva) a ni a, kum 4,800 chuang tehmeuh a ding tawh zu nia! A hmingah ‘Methusela’ tiin an vuah. Ka zirtirtu duh tak khian hmu se zawng a va zah dawn em.

- Nick Lalrinmawia