Pastor Liangkhaia Thu Mak leh Greco-Roman Kraws
Thu mak ka sawi nin theih loh chu,
Kalvari chanchin a ni;
Engtin nge Pathian Fa mal chu,
Misual ka tan a lo thih?
Kalvari tlang, kalvari tlang,
Ka ngaihtuah tawp hlei thei lo.
Thuhma
Kum reilote chhungin, Mizote, Kristianah kan inlet vek thei mai kha hriat thiam har ka ti hin viau a. Chhan hrang hrang ni awma ka hriat vete hian ka ngaihtuahna a hruai kawi nasa hin khawp mai. A bik takin Good Friday a lo thlen dawn apiang hian rilruah a rawn thar leh ṭhin a. Kristian hmasa, a bikin kan pastor hmasate leh thuhriltu – hlaphuah thiam hmasate’n Kristianna an lo dawn sawn dan kha ngaihnawm ka ti ṭhin! Chu’ng zinga ka ngaihtuah nasat ṭhin em em chu – Pastor Liangkhaia ‘thu mak’ hi a ni. Keiniin ngai anga kan neih – Kristianna innghahna Kraws hi an lo man fiah bik niin ka hria a. Chu chu ngaihnawm ka ti ṭhin a ni.
Tirhkoh Paula leh Pastor Liangkhaia
Isua Krista hun lai – Greco-Roman hun lai khan, an pathiante kha chak leh thiltithei tak tak vek an ni a. Juda sakhua pawhin Isua an beisei dan kha Lal ropui leh thiltithei tak, anmahni awptute laka chhanchhuaktu tur angin a ni. Tin, mawina leh duhawmna kha mi dangte chunga leng nih theihnaah te, mi dang hnuai chhiah theihnaah te, chak zawk leh thiltithei zawk nihnaah te a awm. Chumi awmzia chu a chak apiang, thiltithei apiang kha an ngaihzawn awm a, fel nih an hlawh a, miin dik an ti a, ṭha an ti bawk a, an mawi tihna a ni. Mi rethei – sal leh bawih te erawh hmuhsit, endawng an ni thung a; thuhnuairawlh leh tlawm zawk nihna khan awmzia a nei lo va, mi hmusit nihna mai a ni. Kraws kha Rom sorkar tan an ropuina leh thiltihtheihzia tarlanna a ni a. Kan hriatthiam theih dan turin kawng sirah signboard hmangin sorkarin advertisement a tar ang hian, Rom sorkar pawh khan hnehtu, thiltithei ber leh ropui ber a nihzia lantir nan Kraws-ah mi an kheng bet ṭhin a ni. Indonaah hnehna an chante khan an hawnna lam kawng sirah, chak zawk leh ropui zawk an nihzia lantir nan an hnehate kha an kheng bet ṭhin a. Nihna leh chanvo nei lo – sal, bawih leh an ram rorelna dan bawhchhetute an hrem theihna sang ber a ni a. Anchhedawng, misual ber thihna, thihna zawng zawnga hmusitawm ber, zahthlak ber leh hrehawm ber a ni.
Tirhkoh Paula khan Juda leh Greco-Roman philosophy a thiam ve ve a. Khatih hun laia an khawsak dan leh kalphung (cultural milieu) kha a bel hle (Holland 2019). Chuvangin, a hun laia khawvel an hriatthiam dan nena a han khaikhin khan Kraws-a Pathian thihna kha a tan chuan thil thar danglam tak – mak em em a ni! Pathian meuh tlawm tak leh zahthlak tak maia Krawsa thihna kha Paula pawh khan mak a ti thlawt a. Anchhe lawhte thihna Krawsa Pathian thihna kha, a hmaa pathian an lo hriatthiam dan nen a han chhût kual a, a khaikhin khan danglam a ti lutuk a ni. Paula’n, misual khenbeh kha ‘Pathian a ni, lo ring ve rawh u’ tia Rom leh Grik-ho zinga han zawrhte khan a hautak dawn hian ka hre ṭhin a! Mahse, Pathian hmangaihna, A Fapa Isua Krista kaltlanga Kraws lera lo lang kha, Paula khan mak ti em em chungin, a hrethiam a, a pawm a, ani tan chuan Chanchin Ṭha, a thu hril laimu ber – Kristianna a pian theihna tura innghahna pawimawh ber buatsaihtu pawimawh tak a ni ta a ni. Chanchin Ṭha ziaktute hian Kraws thu hi a ngial a nganin an tlangaupui lo va. Tirhkoh Paula zawk hian chiang takin min rawn kawhhmuh (theologize) ta thung a, Kristianna innghahna (seedbed) a rawn chhawp chhuak a ni.
Kraws chu Greco-Roman leh Judate tan chak zawkin dawrawm zawkte an hnehna leh diriamna lantirna ni mah se, Isua Krista Kraws thihna erawh chu hmangaihte tana tawrhna a nih miau avangin chak lo zawkin chak zawkte a hnehna lantirna a ni ta thung a ni. Nihna leh hlutna (identity emaw dignity emaw status emaw) nei lo, miin an hmuhsit leh endawng – sal leh bawih te, hnehchhiahte tan Kraws-ah, hnehna a puansak miau avang khan, Kraws avang chuan nihna thar (new identity) an rawn nei ve ta a. Chumi avang chuan tlawm zawk, hnuai zawk, berh zawk leh nep zawkte chuan mawina leh duhawmna an lo nei ve ta a ni! Mahse, hei hi a mak lutuk a ni! Kraws thihna kha Paula khan Rom mi te tan chuan thu atthlak a ni a ti thlawt a nih kha! Awma pawh a awm lutuk a ni, a chhan chu, Rom-ho thlirna tarmit aṭanga han thlir khan tlawm zawk na na na hnehtu zawk anga han puan daih kha thil mak dangdai lutuk a ni!
Pastor Liangkhaia kha kum 1884-ah a piang a, 1901-ah, kum 17 a nihin ziak leh chhiar a thiam a. Chhiarpui hmasa berah khawchhiar a ṭanpui a ni. Kum 24 zet a nihin, 1908 khan ‘Isua Chanchin’ tih lehkhabu a chhiar a, a piangthar ta a; Pathian thu awihin Kristianah a inpe zui nghal a ni (Liangkhaia 2022). Tirhkoh hna kha kum 1910-ah a zir ṭan a, Cherra lamah Pathian thu zir turin kum 1913 khan a liam thla a. Hemi kum vek hian, Pathian thu zirna – Cherra-a a awm laiin thu mak a tih em em chu hlain a rawn puang chhuak ta a ni! Pastor Liangkhaia leh Tirhkoh Paula hian inanna, han tinzawn theih tur ang chi an nei nual a. Chu'ng zinga pakhat ngaihnawm ka tih em em chu – hriatna leh finna lamah eng emaw chen thiamna an neih hnua Kristiana inlet an nih ve ve na hi a ni.
Pastor Liangkhaia hi Kristian a nih hmain eng tianga thukin nge hriatna leh finna a neih tih hriat chian a har viau mai a. Mahse, khawchhiarpuitu, pawl 3 exam-a a pum puia pakhatna la thei, kum 24 a nihin puma zai pawchhuaktu (Liangkhaia 2022) a nih avangte khan Greco-Roman hun lai thil leh Isua Kraws danglamna hi Paula angin a khaikhin thiam a rinawm hle. Tin, kum 1919 khan Chhim lam Baptist-in Lungrang khuaa Presbytery inkhawmpui an neih ṭumin Tirhkoh Liangkhaia chu Pathian Ni chhuna thusawitu a ni a. ‘Pathian hmangaihna leh Kraws thu’ a sawi a ni. A tupa, Professor Laltluangliana Khiangte chuan he sermon hi ‘Kalvari ennawm’ tih thupui ṭhen hmangin a sawi ṭan niin a ziak a (K Laltluangliana 2000). Kalvari hi mipui tana ennawm a nihna chhan chu misual, anchhedawng, nungtlak lo khenbehna a nih avangin hmuhnawm ena en ṭhin a ni pakhat. ‘Kalvari ennawm’ sermon pawh hi a sermon thulkhung pakhat a ni hrim hrim bawk. Hemi avang hian Kraws thihna hi Greco-Roman hun lai khan eng nge a nih chiah tih thuk takin a hrethiam dawn tih a hmuh fiah theih a ni.
Keinite chu Kristian chhungkuaa piang leh seilian kan ni tawh a. Kan naupan lai – chhia leh ṭha hriatna fim pawh kan hman thiam hmain, Isua Krista Kraws chanchin hi inkhawm pangngai leh Sande Sikul inkhawm apiangin fah ṭhin kha kan ni a. Kristianna laimu – Kraws danglamna leh nihna rilzia hi kan chhui thiam meuh lo. A nih ve dan tur reng emaw tiin a makzia hi kan chík thiam thlawt lo hi a ni ber mai! Keipawh hian philosophy of science lam ka buaipui hnuin ka man thiam ve chauh a. Chu pawh Science history ka chhiarin a hun lai mila ngaihtuahna sen (historical imagination) dan ka thiam ve tak avang a ni. Greco-Roman hun laia awm ve ang maiin ka suangtuah ve thei tihna a nih chu. Chuvangin, Kraws danglamna leh makna hi ka man ve phah ta a ni. Tirhkoh Paula leh Pastor Liangkhaia te khan Kristianna kha patla-ah duhtawkin an han khai chhin phawt a, tarmit hran hran aṭangin an han thlek kual a, a hun laia ropuina leh thiltihtheihna, mawina leh sânna, khawvel an hriatthiam dan leh hrilfiah dan aṭangtein an han chík a, Krawsah, misual ber anga Isua Krista, anchhedawng thihna kha mak an ti thlawt a ni!
Thu mak ka sawi nin theih loh chu,
Kalvari chanchin a ni;
Engtin nge Pathian Fa mal chu,
Misual ka tan a lo thih?
Kalvari tlang, kalvari tlang,
Ka ngaihtuah tawp hlei thei lo.
A han ti thlawt mai hian Krawsa khenbehna hi, Greco-Roman hun lai leh Mizo pipute khawvel hriatthiam dan aṭangin a han khaikhin a, mak a ti em em a, a ngaihtuah chhunzawm zel a, a ngaihtuah tawp thei lo a ni ber ang. Mizote sakhuaah khan biak kan nei nual a, a ṭhente phei chu thlarau leh huai an ni a (Sing Khawi Khai 1994). Kan hlauh avang te, malsawmna dawn duh avangtein ar hmang te, vawk hmang te, leh sial hmangtein kan be ṭhin a ni (CL Hminga 1987). Mahse, Isua Krista erawh hmangaihna avangin anchhedawng Krawsah a rawn thi a, Amah zawkin min rawn zawng chhuak a, min chhandam ta a nih chu! Hei hi Pastor Liangkhaia khan mak a ti a, a sawi ning thei lo! A sawi ning thei lo a ni tih a chianna em em chu a hla phuahte hi Kraws lam hawi, ril tak tak a tam tlat a ni. ‘Thisen hlu, thisen hlu (hei hi a siam ni lovin a phuah a ni [K Laltluangliana 2000])’ tihte pawh hi a thinlung chhungril ngaihtuahna lamah chuan ‘Thu mak ka sawi nin theih loh chu – thisen hlu, thisen hlu hi a ni’ a tih a rinawm!
Pathian Kraws lera awm
Greco-Roman ho sakhuaah chuan an pathiante kha mihringte hnen aṭangin an hla em em a. An pathian ṭhenkhat – Zeus leh Jupiter te pawh kha mihring anga lem changin, mihring angin awm ṭhin ni mah se mihring an ni tak tak ngai lo va. Mihringte’n be thei mah se mihring aia chungnung – thiltihtheihna leh ropuina nei, lan dan leh awm dan hran bik nei an ni. Mihring ang tak taka channa kha chu an pathian tan thil mualphothlak tawpkhawk leh zahthlak lutuk – thil thleng ngai lo tur anga an ngaih a ni. Chuvangin mihring tawrhna leh harsatna phei chu an pathiante khan an tem chhin ngai eih lo. Judate rin dan (Thuthlung Hlui)-ah pawh hian Pathian hi mihring angin kan hnenah a cheng ve ngai lo a. An bul hnaiah awm angin pawmin Mosiate hnenah pawh inlar mah se, mihring angin a lo cheng tak tak ngai lo a ni. Thuthlung hlui lamah chuan Thlarau an dawn reng rengin an lu chungah an dawng ṭhin a nih kha, a chhan chu Pathian kha an chunga awm, an chunga leng a nih miau avangin. Chuvangin Isua, Pathian mihringa lo channa, mihring anga Kraws-a thihna hi thil danglam tak (paradigm shift), mak lutuk a ni hrim hrim bawk a ni!
Greco-Roman khawvel tarmit aṭang chuan van lam thil hrim hrim khan ropui zawk leh sang zawk, thiltithei zawk nihna nei niin an pawm a. Van lam thilah khan pathian nihna (divinity) a awm a, chhe thei lo leh famkim (ideal) nihna a awm tel a, a tak (real) em em bawk a ni. Mihring thil – lei lam thilah erawh kha chuan hniam zawk leh chhe zawk, famkim lo, chak lo zawk, thiltithei lo zawk, buai leh hrehawm tawrhna lam thil a keng tel a. Chutianga pathian mihring anga lo chan chu a rem lo a ni. Mahse, Isua Krista, Pathian chu mihringah a rawn chang a ni satliah lo va, keimahni angin a in a, a ei a, kan tawrh angte a tuar a. Kan lungaihnate min ṭawmpui a, kan hrehawm tawrh angte pawh a rawn tuar ve vek a ni. Thihna rapthlak ber Kraws thihna chu Pathian ropui leh thiltithei ber chuan a rawn tuar a, Krawsa lerah khâi kân a ni ta a ni! Chu thihna, chak lo zawk leh tlawm zawk a nihna chu hnehna a nihzia rawn lantirin, hmangaihna avangin min chhandam ta a nih chu! A va ropui teh lul em! Mahse, Greco-Roman leh Juda sakhaw thlirna tarmit aṭang chuan a mak thlawt a ni! Thil mak, thil tih theih loh, thil thleng miah lo tur a ni! Pathian, mihringte aṭanga hla taka awm ṭhin anga ngai tlat – mihring nihna dinhmun anga rawn awm a, inphah hniam thei miah lo tur anga ngai tlat ṭhinte tan chuan keimahni anga lo piang a, kan hrehawm mangan Kraws kaltlanga min phurhsak hi rin a har dawn a, a mak hle dawn a ni!
Pastor Liangkhaia khan he hla – ‘Thu mak ka sawi nin theih loh chu’ tih hi Tirhkoh a zir hnuah leh Cherra lama theology a zir ṭan tirha a phuah a ni a. Chuvangin a chunga kan sawi takte hi ani chuan a hrethiam dawn tih a rin thiam theih. He hlaah ngei pawh hian chang 2-naah, angel leh serafimte kha Kalvari tlang chanchin a zawt kher a, hrilhfiahsak turin a ngen hial a ni! Angel te, serafim te chu Pathian chhiahhlawh an ni a, Pathian mihringa lo chan hmaa mihringte hnena Pathian thuchah kengtu an ni. Chuvangin, Pastor Liangkhaia hian Isua Krista Kraws lo lan hmaa P(p)athian nihna, Juda leh Greco-Roman hoin an pawm dan hi a hrefiah hle ang tih a rinawm. Pathian hla taka awm ṭhin a hriatthiamna tarmit aṭangin a han thlir ta a. Isua mihring anga kan zingah a rawn channa, kan nat ai, kan hrehawm ai a rawn tawrhna hi mak a ti lutuk a, a sawi ning thei lo a ni ngei ang! Tin, theology bakah Mizo history te, Mizo sakhaw chanchinte leh Mizo Arsi chanchinte thlengin lehkhabua ziak hmasa bertu a ni a; a hming lam (footnote) lovin Mizo sakhaw chanchin phei chu kan ziak thei lo a ni ber mai! Chuvangin Pastor Liangkhaia hian pre-Christianity Mizo culture pawh kha a hre hle dawn tih a tinzawn theih a ni. Mizo sakhaw tarmit aṭangin he laia Pathian mihringa lo channa, Pathian zawk keimahni angin hrehawm a rawn tawrhna, Amah zawk Krawsa a thihna kha, khaw eng a hmuh ṭan tirh aṭanga Kristiana a inpek hma thlenga Mizo sakhua a hriatthiam dan aṭangin, chík takin a rawn thlir ngei dawn bawk tih a tinzawn theih a ni. Juda leh Greco-Roman tana a mak ang chiah khan Mizo sakhaw tarmit aṭang pawhin a mak dawn a ni. A chhan chu Mizote’n kan biakte kha mihring ni ve ngai lo tur – kan hrehawm leh natna min tawrhpui thei lo turte an ni tlat (Zairema 2009)!
Lungrang Presbytery inkhawmpuia ‘Kraws thu’ a sermon khan Pu Buanga khan ‘Tunah zet chuan Kalvari ka hmu chiang ve ta’ a rawn ti chhuak mauh mai a! Pu Buanga chu Mizote, Chanchin Ṭha min hrilh hmasa bertu a ni a. Mahse, Pastor Liangkhaia ‘thu mak’ sawifiahna aṭangin Kristianna laimu innghahna Kalvari kha a rawn hmufiah ta daih zawk a nih chu! Sap pachal, tlangmi (tribal)-te zinga nun dan phung leh chetzia kawnga inchengvawng tak, fimkhur em em chu mipui tam tak hmaah, zah pawh dawn lovin a ṭap chhuak hial a ni! Kristian chhungkuaa piang leh seilian a nih avangin ani pawh hian Kraws thu makzia hi a lo chhût kilh kelh ngai lem lo a nih a rinawm. Mahse, Mizo sakhua aṭanga inlet sermon ropui tak a ngaihthlakna aṭangin Kraws nihna ril leh thuk zawk chu a hmu fiah ta a, Mizote’n sap ṭap lai kan hmuh theih phah hial a ni! Heta a sermon-naah hian eng nge a sawi hre kilh kelh lo mah ila, a hla thlan – ‘Thu mak ka sawi nin theih loh chu’ tih an sak tui dan aṭang khan thui tak a tinzawn theih awm e. Chhun inkhawm a ni a, dar 3 vel aṭangin an sa ṭan a, zan dar 10 thleng an nawn a ni! Inkhawmpui hi kum 1919 a nih avangin Mizo sakhua aṭanga Kristiana inlet pawh an tam dawn a. Kraws thu makzia kha ngaithlatute, inkhawmpui chhimtute pawh khan an hre fiah lehzual dawn a ni. Tun lai huna Kristiante angin Kraws thihna kha an thlir liam puat dawn lo va. An chik hle dawn a ni, a chhan chu an tan a danglam tlat!
Tlipna
Kan ziak thui hle mai! Mahse ziah tawi a har a ni. Ziah tel chak kan la ngah viau mai! Kumina Mizoram Presbyterian Kohhran Nilai leh Beihrual Thupui zirlaiah khan, Pastor Liangkhaia chanchin leh a hlate an zir tel dawn a. Chhiar belh duh tan phek 50-naah chhiar tur a awm e. Engpawhnise, Pastor Liangkhaia te, kan mi hmasate’n Pathian thu ril tak tak leh hla ropui tak tak min hnutchhiah theih chhan chu –Kristianna kha an tan thil thar a nih avang a ni pakhat tih kan hriatthiam a pawimawh awm e. Kristianna kha khawvel dang (an sakhua) tarmit aṭangin chîk takin an thlithlai a. A danglamna – a mak bik em emna an hrefiah a. Chuvangin Kristianna laimu – Kraws thu-ah khan an chiang bik tlat a ni. Kumin Good Friday-ah pawh hian kan mi hmasate thu leh hla hmang hian ‘Kraws thu’ makzia kan hriatfiah theihna turin Pathian awmpuina i dawng ṭheuh ang u. A makzia hre tawh pawhin Pastor Liangkhaia anga ngaihtuah tawp thei lo tur khawp hiala mak ti zual zel turin, Kraws Pathian hmangaihna, kan chhandamna leh kan damna hi thuk zawka hrethiam turin chhiartute, Thlarau Thianghlim ṭanpuina in dawn ka duhsak che u a ni! Nihna (identity) avanga buai te, ruihtheihthil leh chhungkaw kehchhia – retheihna avanga hrehawm tuar te, broken relationship avanga hliam tuar zawng zawng te pawh, Pathianin kan tan Krawsah min tawrhsak tawh avangin, Ani chuan A awmpui duh che u a, A hliah khuhna inchan A duh a, A chhawk duh che u a ni. Kalvari Kraws lam i thlir tlat ang u!
Good Friday chibai mawlh mawlh u le!
- Dr. Krista Roluahpuia, IIT Gandhinagar