English thiam hle a pawimawh
Nupui fanau ka neih duah tawh hnu leh, ka upat ve fe tawh hnu thleng khan English class kal ṭhat leh hi ka la tum ru ut ut fo ṭhin a ni. English thiam chu kawng tinrenga ṭangkai, hmasawnna leh changkanna bul, min tihuaia min ti-confi-tu, thawvenna, thil tih theihna leh thil tih hlawhtlin theihna a nih bakah, ram hruaitu nih ve theih te kha ka lo beisei ruk ve deuh ṭhin vang a ni ber. Mahse, tunah chuan ram hruaitu eng level pawh, unit hruatu leh VC/LC aṭanga MLA, Minister, CM thleng pawh hian engmah senso leh tha sen hah pawh ngai lovin, a hnawnin min rawn hnawn, offer dawn pawh ni se, 'nai nai nai, nai tak a ni' ka lo tih tawh dawn avangin, ka tan chuan sap ṭawng thiam chu ṭul pawh ka ti leh ta chuang lo va. Mizo ṭawng chauhva ka damlai ni hmanral chu ka lo tum leh ta zawk a nih hi. Kei tehlul hi ram hruaitute zinga tel pha ve turin ka quality-in a phak loh bakah, ka chim chinin english hman ngaihna khawp boruak ka chím pha ve chuang lo hrim hrim bawk. Amaherawhchu, eng emaw lungawi lohna leh thinurna neih vang erawh chuan, eng inthlan ber emaw chu tute emaw runluih duh vang leh, an hmuh tur vote hnih khat tal tiheu tur talin, dahkham chawi leh tlak huamin ka la ti ve duh tho mai thei bawk.
Aw le, kan ram hruaitute leh kan official ṭhenkhatte phai lama an kal changa central hotute leh central lam official-te an dawr lai hi i lo hmu ve ṭhin ngei ang a. Hnam dang an dawr, an biak lai hian chiang taka an hmai, an mita an en ngam lo ṭhin hi eng vang nge ni ang le? An hmai zawn leh an mita en chu sawi loh, an lam pawh an hawi ṭha ngam ngai lo hi in lo hmu ve ṭhin em? Hei hi a chhan ni ber awma keia lo ngaih ve dan chuan, Sap ṭawng, English an thiam tawk loh vang ni berin ka ngai ṭhin. English thiam lutuk lo pawh, vai ṭawng, hindi tal thiam ho hi chu an la ziaawm deuh chuan ka hre ṭhin. Hei hi tunlaia kan ram hruaitute leh kan official-te chauh ka tihna a ni lo, hman aṭanga kan awm dan kumhlun tawh a ni.
Tun ZPM sawrkar hi chu a ziaawm ber an la ni hrih zawk hial mai thei a ni. Hnam dang leh vai pachal lam hawiin, an hmai leh an mit taka sincere leh serius taka en kal ngam an awm ta nual zawk mai. Chu mai a ni lo, vairamah hnam dang press mite hmachhawn ngam leh vairama press conference hial ko ngam ZPM Minister leh ZPM MLA-te zingah an awm ta hial mai, ropui tak kan ni ṭan ta. Chutiang bawkin kan official ṭhenkhatte pawhin sap ṭawng an thiam hmel ta hlawm khawp mai bawk.
Amaherawhchu, mi ṭhenkhat hi chuan hnam dang leh vai ho hmai tak leh mit taka en chunga an thil sawi ngun taka an ngaithla lai emaw, anmahniin uluk taka en kal chunga thil an sawi lai emaw hi hmuh tur a tam lo ṭhin khawp mai. Phai lama an kal chang ni ringawt lovin, kan ram chhung ngeia eng hnam dang pawh an lo kal chang hian, kan lo dawnsawn dan leh, press conference emaw, meeting emaw an neih te hian hnam dang thu sawi laia an hmai taka en ngam lo leh an thu sawi uluk taka ngaithla ngam lem lo hmuh tur an tam ṭhin khawp mai. A ṭhen phei chuan chhuanlam atan ti niawm takin phone an lo khawih char char loh leh eitur an lo buaipui ṭhin bawk. Hei hi hmun dang aṭanga hnam dang lo kalte hmaah chauh ni lovin, kan rama awmsa hnam dang hnathawkte hmaah leh anmahni kan va dawr chang pawha kan awmdan tlangpui a ni ṭhin.
Hetianga an awm ṭhin chhan hi ṭawng an thiam loh vang pawh chu a ni vek kher lo mai thei bawk. Amaherawhchu, mi tu pawh kan dawr chuan an hma zawn tak, an hmai leh an mit taka kan en loh chuan kan thil tih leh kan thu sawiah kan chiang lo va, kan confi bawk lo tihna a ni a. Confi lo tak chunga eng thil pawh tih leh sawi hi a hlawhtling mawh hle a, tu lakah mah a tla na ngai lo va, mi a convince theih tak tak loh va, a effective lo ṭhin a ni. A thuhrimah, eng ang level meeting pawh ni se, tute nen pawh ni se, meeting leh official thil tih laia phone lo khawih nuap nuap emaw, eitur lo tih sek ṭhin hi a mawi lo mai ni lovin, keimahni leh kan hnam la hniamzia tihlanna a ni. Hnam dang lakah a zahthlak a ni. Kha meeting thu leh hla leh, khata tel vete kha engah mah kan ngai lo tihna a ni. Tunlaiah phei chuan TV lamah a lang vek tawh ṭhin si a. TV-a mei zu put put ṭhin hmuh tur pawh hi an la awm leh zauh ṭhin, mawi lo tak a ni. Keini hmuh ve phakah chuan, official thil tihnaa khiti anga khawsa ṭhin khi hnam dang zingah hmuh tur an vang ṭhin khawp mai.
Keini Mizote, a bik takin english medium sikul chhuak ni lote chuan hnam dang ṭawng, a bik takin english hi a ziak chuan hrethiam vek mah ila, kan aw phawite a dan bakah, kan leili leh kan dangte a nal ve loh avangin, hnam dang zingah kan ṭawng ṭha ngam ve ṭhin lo ni berin ka lo ring ṭhin. Tin, vaiho lei roll leh lei tawt english hi hriat thiam har kan ti ṭhin bawk niin ka hre bawk.
Hetiang dinhmun hi kan ni tih hriain, Central lam hotute pawh hian kan hotute thu zuk sawi ve ṭhin pawh hi ngaihhnathiamna nen an lo man thiam ve mai ṭhin a ni ang a, te ka lo ti ve thlarawk zel a. Tin, TV lama lang lo lamah hian ṭawng thiam official-ten an sawifiah emaw, official letter-a lo awmsa tawh emaw, official letter-a chhut zui leh emaw a nih tho ṭhin vanga min rawn khawngaih tihhlawhtlinsak leh mai ṭhin te pawh a ni ang e, te ka lo ti ve mai mai ṭhin. TV aṭanga lo en ringawt hi chuan an awm dan vel leh an thu sawi dan vel hi chu a tlak nat vak duh hmel ṭhin loh khawp mai te ka lo ti mai mai.
Aw le, mahni hnam ṭawng bak ṭawng dang thiam loh hi a zahthlak miah lo, tu mawh mah pawh a ni hek lo. Kan thiam lo a ni ve mai. Keini tan phei chuan a zahthlak lo lehzual, hnam hnufual tribal kan ni tlat. Nimahsela, khawvel changkang zelah hian kan ram leh kan hnam bakah, kan chhungkua leh mahni mimal ṭheuh pawh changkan leh hmasawn, hausak leh nihna sang zawk nih kan duh ve zel si chuan, hnam dang ṭawng, a bik takin english kan thiam nal hle a lo ṭul ta hle si a nih hi. India rama awm tan chuan hindi pawh english ang thoa thiam a ngai hle bawk.
Tunlai khawvelah mahni ram chhungah chauh mahni hnam puite nen chauh kan dam khawchhuak thei ta lo. Eng thil pawh ti dawn ila kan tunlai khawvelah chuan a hmasa berin ṭawng thiam a pawimawh hmasa ber phawt zel tawh. Tun hma zawngte khan ṭawng kan thiam tawk loh avangin kan ram leh hnam hian a nih tur ang leh, a chan tur ang hi eng zat tak chang lo tawhin, a nih tur ang tak hi eng ang tak lo nih loh phah tawh tak ang maw. Kan chhungkua leh keimah ngei pawh hian ṭawng dang ka thiam loh vang hian eng ang taka kan nih tur ang ni ta lo ni ang i maw. Ka hlawhtlinna turte, ka hmasawnna turte, ka hausakna turte leh ka nihna tur tha zawkte hi tawngdang ka thiam loh avang hian engzat tak chan tawh ang i maw.
Chuvangin, kan ram leh hnam leh kan chhungkua leh keimahni mimal theuh hmasawn nan chuan tawngdang zir thiam nal hle hi a pawimawh hmasa ber tawh tih hria ila.Tawngdang thiam loh chuan engmah hi a sut kuak theih tak tak tawh loh a ni tih hriain, tawngdang zir hi i uar sauh sauh ang u. Tin, tawngdanga tawng te pawh hi zak miah lo ang u. Kan ti thang anga, kan ngam ve tawlh tawlhin kan nal ve tawlh tawlh mai ang.
Chutih mek laiin mi thenkhatten, saptawng kan uar leh lutuk, kan tawng a luahlan dawn tih vel an lo sawi ve sek te hi ka awih thlawt lo. A hnam ang zawng phei chuan saptawng thiamlo ber hnam kan ni hial mai thei asin. Naupang saptawng kan uartir lutuk, tihte hi sawi sawi tur a ni lo. Naupang saptawng kan uar chhohtir zel avang leh, saptawnga tawng kan ngamtir leh kan hlauhloh chhohtir zel tak avang zawk hian, hei, tunah chuan kan ram hruaitute zingah leh kan official-te zingah hnamdang laka tangkai tak tak leh chhuanawm tak tak, innghah ngamna tur kan lo nei chho ta zel zawk a nih hi. Mimal theuh pawhin hma kan sawn phah zel zawk a nih hi.
Naupangin kan tawng an thiamloh phah dawn tih te phei hi chu e, a teuhlo lutuk. Mizo chhungkuaa an awm chhung emaw, Mizoram chhunga an awm chhung emaw chuan engtikahmah Mizotawng a theihnghilh lo ang. Mizo chhungkuaah leh Mizoram chhungah hian Mizo tawng hriatlohna tur khawpa saptawng hmang kan awm thlawt lo. Mizoram pawnah pawh awm mah se, a theihnghilh tak tak chuang bawk lovang. A chhan chu maw, khawvela hnam zawng zawng hi keimahni awmzia ang zelin Pathian siam kan nih hi. A bik taka a hran theuha Pathian siam kan ni. Tumahin mahni hnam tawng an theihnghilh thei tak tak lo. Mizo dik tak ni si, Mizo ka ni tih pawh hrelo khawpa hnamdang zinga seilian pawh hian, Pathian siamdana a hnampui, Mizo zinga a lo khawsak leh meuh chuan reiloteah Mizotawng pai miah lovin a thiam leh thuai mai thin asin. Lo chik ve mah rawh, hnamdangin Mizotawng an rawn thiam ve ai hian, Mizo thisen dik tak, mahse, Mizotawng thiamloten Mizotawng an rawn thiam leh hian reiloteah a ri a dik thlap mai bik asin. Kan upa ber pawh hi Mizotawnga tawngpui tur nei miah lova ramdang, India ram pawna kum 50 chuang fe a awm hnu, tun thleng hian tumkhat, karkhat chiah chamin Mizoramah a lo la chhuak a ni. Mahse, Mizotawng Bible a la chhiar theia, Mizotawngin a la ziak theia, Mizotawngin kan la inbe thei asin. Tawng tuallenga english hmang pawh ni hleilo leh a hnam nawlpui ang phei chuan english thiamlo ber leh hmang nasa lo ber pawl ni hial mai thei, keini tribal hnam Mizoram chhunga awm reng chung hian, Mizotawng an thiam lo ang, lo tih vel hi kei chuan ka ring thlawt love. Chuvangin, saptawng hi tun ai hian uar sauh sauh ila, tumahin Mizotawng kan theihnghilh phah dawn chuang lo.
Thil pakhat, ni 23 January. 2026 a Mizoram Education Reforms Committee chu an Chairman Education Minister hova thukhawm chuan, English medium school naupangte tan kar khatah vawikhat tal Mizotawnga tawng ni hman ni rawh se, te chu an la ti ta deuh deuh a. Eng ngaihtuahna nge ni ngai. Karkhat thlakhat kumkhat chhung hian Mizotawnga tawngna hun hi ni engzatnge an neih? Sikul kawngka an rawn pelh chiah atanga darkar engzat hi nge Mizotawnga tawngna hun a neih? He Mizoram chhungah hian Mizotawng thiam lohna hun tur khawp a awm thlawt love. Mizotawng hi thiamloh luih pawh tum se, tun dinhmunah chuan a theih thlawt chuang loh vang. English medium sikula kal ve tho vai naupang zawk pawhin Mizotawng chu an thiam theih zet zet em zawk hi.
Tute emaw thil sawitur dap kual vel hian thu nilo lo hi an sawikuala, a then lah hian kan lo chawtak khukpui nghal hluai zel thul. Thil chhut chiang lo leh zir chiang chuang mang hlei lo hian thu lian deuh deuh te hi kan titlu leh ringawt thin. Heng, saptawng sawisel thintute hian anmahni leh an fate tan chuan saptawng thiam hle nih hi an chak theuh leh an duh vek a ni tho. Saptawng thiam chu an ngaisang theuh tho. Tin, saptawng sawihnawm vel thintu engemaw zat hi chu, saptawng ngaisang leh thiam chak, mahse, thiam silote, an faten saptawng thiam hle se tih avanga sap sikula kaltir chak, mahse, kaltir silote kan ni duh thin khawp lehnghal.
Saptawng thiam hle se tih vanga saptawng sikula kaltir na na naa, Mizotawng hman ni awm rawh se, lo tih leh vel hi thil tul lo lutuk a ni e. Khawvel tukverh zau zawka kan dah ve theih nan english hi kan tuallai tawng pakhat ni ve thei hial zawk turin i uar sauh sauh zawk ang u.
Naupang atanga puitling thleng hian a tu mai pawh hi he hun hnuhnungah hian lehkha chhiar duhlohna thlarau sualin min man tawh avang zawk hian, Mizo tawng dik, mawi leh tluangtlam pawh hi kan hre tawh lova, a hman hun leh hmun nen lam kan bo zo tawh zawk a nih hi.
Khawvelah hian tawng tam tak thiam an tam em em a, an hnam tawng chauh pawh ni lo tawng dang tawng tuallenga hmang pawh an tam.Chu'ng mite chuan an hnam tawng an tibo bik kher lo. Mizorama Nepali tam zawkte pawh hi an pi leh pute atanga Mizorama awm tawh, piang leh seilian an ni. Mizotawng pawh an tawng tualleng pakhatah an hmang ve mai. Mahse, chumi an nih avanga Gorkhali tawng thiamloh phah ta an awm lo. Mahni rama mahni hnampuite nena mahni hnam tawng ngei hmanga khawsa ho reng chunga, Mizo tawng a ral dawn, a ral a hlauhawm, lo tih ve sek hi chu, thu va-uk, awihawm loh lutuk, aadhaar card leh sakawlh hlauh ai pawha nep zawk niin ka hria.
- K. Hmingthankaia